❇️ پارادوکس اقتصاد ایران و اقتدار و هژمونی منطقه‌ای (بخش اول)

❇️ پارادوکس اقتصاد ایران و اقتدار و هژمونی منطقه ای (بخش اول)
تحولات سیاسی در کشورهای عربی منطقه خاورمیانه و به خصوص سقوط صدام حسین در سال ۱۳۸۲ شمسی و شروع بهار عربی از سال ۱۳۹۰ شمسی، به شدت یافتن درگیری ها و نزاع های منطقه ای منتهی شد که تا به امروز ادامه دارد. در مجموع این تحولات منجر به حضور ایران در کشورهای عراق و یمن و از سوی دیگر تثبیت حضور ایران در کشورهای سوریه و لبنان شده است. در کنار دلایل سیاسی، تاریخی و فرقه ای و متعددی که در خصوص درگیری ها و جنگ های اخیر عنوان می شود، یکی از مهم ترین آنها کسب تفوق اقتصادی منطقه ای به ویژه در زمینه صادرات انرژی می باشد.
در این راستا عراق و سوریه به عنوان مسیر انتقال مستقیم گاز از ایران به بازارهای اروپا مطرح می شوند که در تضاد با منافع روسیه و قطر (به عنوان رقبای تجاری عرضه کننده گاز) و از سوی دیگر عربستان سعودی و متحدین آن (رقبای تجاری در عرضه انرژی) و ترکیه (رقیب مسیر انتقال) قرار می گیرد و شاید به همین علت است که همه این کشورها در صحنه منازعات سوریه حضور دارند. به همین ترتیب پس از موقعیت تنگه هرمز برای ایران، تنگه باب المندب به یمن اهمیت راهبردی در خصوص مسیر دریایی تامین نفت را می دهد. بحث های خیلی زیادی در این خصوص، از جمله حفظ عمق استراتژیک مطرح می شود که از حوصله این نوشتار خارج است.
در مجموع در یک سو جبهه ای از طرف ایران، عراق و سوریه با حمایت روسیه و کم و بیش همراهی ترکیه و از سوی دیگر جبهه ای از طرف عربستان سعودی، مصر و شیخ نشین های حوزه خلیج فارس با حمایت آمریکا تشکیل شده است. بیش از بیست پایگاه نظامی آمریکا در منطقه خلیج فارس استقرار یافته و به عبارتی سواحل جنوبی خلیج فارس به تصرف نیروهای آمریکایی در آمده است، اما با این وجود بعید به نظر می رسد که آمریکا دست به اقدام نظامی علیه ایران بزند.
صرف نظر از بحث ها و نقطه نظراتی که در خصوص نقش و حضور ایران در منطقه وجود دارد، موضوع کلیدی این است که نیازها و الزامات استمرار روند آغاز شده و حفظ دستاوردهای آن چه می باشد. هم اکنون مهم ترین لازمه پشتیبانی از مواضع کنونی، قدرت اقتصادی لازم و کافی برای حمایت از عملیات فرامرزی نظامی و غیر نظامی است. تجربه سه دهه اخیر نشان می دهد که حداقل در دو مرتبه اقتصاد وابسته و متکی به فروش منابع و ثروت ها موجب شده تا امکان تحقق برنامه ها و اهداف نظام ممکن نشود.
هم اکنون بین واقعیت ها و برنامه های اقتصادی دولتها و برنامه ها و اقدامات سیاسی و نظامی منطقه ای شکاف عمیقی وجود دارد. این پارادوکس از آنجا ریشه می گیرد که با اتکا به یک اقتصاد تک محصولی نفتی (و فرآوری با ارزش افزوده نازل منابع با رانت انرژی) و کسب ارز از طریق درآمدهای به شدت ناپایدار، کسب اقتدار و هژمونی منطقه ای تعقیب می شود. در شرایط کنونی، ایران حتی در صورت تسلط سیاسی بر کشورهای منطقه، قادر به حضور اقتصادی موفق و پایدار نیست. میزان و کیفیت حضور در بازارهای کشورهای همسایه شمالی، افغانستان و لبنان و در حال حاضر عراق و سوریه نشان می دهد که توفیق اندکی در این خصوص حاصل شده است. در شرایطی که توان اقتصادی در صادرات نفت، گاز و سنگ آهن و فولاد و محصولات پتروشیمی و میزان اندکی کالاهای صنعتی خلاصه می شود، قطعاً در زمان دسترسی به بازارهای کشورهای منطقه، ایران ناتوان از بهره برداری از بازارهای آنها و کسب منافع اقتصادی لازم خواهد بود.
در جهت درک بهتری از وضعیت موجود، کافی است موقعیت کشور ترکیه با ایران مقایسه شود که با وجود عدم دسترسی مستقیم به بازارهای منطقه ای ایران، از چه حجم و تنوع صادراتی برخوردار می باشد. کشورهای چین، هند، کره جنوبی و ژاپن به واسطه واردات مواد خام و اولیه مهم ترین بازارهای صادراتی ایران محسوب می شوند، اما در همین حال این کشورها فقط ۲/۷ درصد از کل صادرات کشور ترکیه در سال ۲۰۱۶ میلادی را به خود اختصاص داده اند. در این سال کشورهای همسایه و منطقه ایران با مجموع ارزش ۴۰ میلیارد دلار و سهم ۳۰ درصد از کل صادرات ترکیه، مهم ترین بازارهای صادراتی ترکیه محسوب می گردند که در صدر آنها عراق با میزان ۷/۶ میلیارد دلار قرار دارد. عراق سومین بازار صادراتی ترکیه پس از آلمان و انگلستان و پیش از ایتالیا و آمریکا محسوب می شود و در مقابل ترکیه اولین صادرکننده جهانی به عراق به شمار می رود. حتی کشورهای صحنه درگیری و جنگ مانند سوریه و یمن با به ترتیب واردات ۱۳۲۲ و ۵۳۶ میلیون دلار در زمره بازارهای صادراتی ترکیه واقع هستند./احسان سلطانی

به کانال اقتصاد گلستان بپیوندید :
T.me/eghtesadegolestan