‍ ⬅️ «کشتار» نخستین نسل‌کشی قرن بیستم …بیست‌وچهارم آوریل سالروز گرامیداشت قربانیان نسل‌کشی ارامنه است

‍ ⬅️«کشتار #ارامنه» نخستین نسل‌کشی قرن بیستم


بیست‌وچهارم آوریل سالروز گرامیداشت قربانیان نسل‌کشی ارامنه است. ما ایرانی‌ها با توجه به حضور یک اقلیت ارمنی دوست‌داشتنی در کشورمان، عنوان «نسل‌کشی ارامنه» را زیاد شنیدیم، اما کم‌تر کسی می‌داند ماجرا چه بوده است. در این نوشتار به طور خلاصه فرایندی را که به رخدادِ دردناک نسل‌کشی ارامنه توسط ترکان عثمانی منجر شد شرح می‌دهم.

جمعیت ارمنیان در قلمرو عثمانی در حدود سال 1900 بین 1.7 تا 2 میلیون اعلام می‌شد. ارمنی‌ها پس از یونانیان دومین اقلیت بزرگ مسیحی در عثمانی بودند و باید جزیه پرداخت می‌کردند و از حقوق کم‌تری هم به نسبت مسلمانان برخوردار بودند.

برای فهم کشتار ارامنه باید به روابط ارمنی‌ها و حاکمیت عثمانی در چند دهۀ پیشین آن نگریست. عثمانی امپراتوری‌ای چندقومیتی، چنددینی و چندزبانی بود. بزرگ‌ترین چالش این امپراتوریِ روبه‌زوال برخورد با قومیت‌هایی بود که روزبه‌روز آگاهی ملی بیش‌تری می‌یافتند، به خصوص که قدرت‌های اروپا نیز برای این‌که سایۀ غول عثمانی را از سر خود کم کنند به تکاپوهای ملی‌گرایانۀ اقوام آن امید داشتند. در دورۀ اصلاحات حکومت عثمانی (موسوم به دورۀ «تنظیمات»، 1839 تا 1876) وعده‌هایی به ارامنه برای بهبود شرایط‌شان داده شد که در نهایت اجرا نشد.

از دهۀ 1880 احزابی ارمنی تشکیل می‌شد که مطالبات ملی مطرح می‌کردند و برخی خواستار استقلال بودند و حتا جنگ ملی را توصیه می‌کرد، مانند حزب «فدراسیون انقلابی ارمنی» (مخفف: حزب داشناک) که در سال 1890 تأسیس شد و در تلفیقی مدرن هم ملی‌گرا و هم سوسیالیست بود. یکی از درگیری‌های اصلی ارمنی‌ها با کُردهایی موسوم به حمیدیه بود که از ارمنی‌ها خراج اضافه می‌گرفتند، این کردها در میانۀ دهۀ 1890 با حمایت حکومت دست به کشتار گسترده‌ای در روستاهای ارمنی زدند. در واکنش ارمنی‌ها در قسطنطنیه راهپیمایی کردند که سرکوب شدند. جناح انقلابی ارمنی‌ها گاه دست به مقاومت‌های خشونت‌آمیز می‌زد، برای مثال در اوت 1896 چند نیروی داشناک بانک عثمانی در قسطنطنیه را اشغال کردند و 160 کارمندش را گروگان گرفتند. در مجموع تصور می‌شود در دهۀ 1890 بین ده‌ها تا صدها هزار ارمنی کشته شدند. در 1906 نیروهای داشناک سوءقصدی را برای کشتن سلطان عبدالحمید انجام دادند که بی‌نتیجه ماند.

تحول بزرگ بعدی این بود که از 1908 نیروی سیاسی نوگرای موسوم به «ترکان جوان» در عثمانی قدرت گرفت. شکست عثمانی در بالکان و در جنگ با ایتالیا رفتار ترکان جوان را با دیگر اقلیت‌ها به خصوص با ارمنی‌ها تندتر کرده بود. برخی از ارمنی‌ها نیز به کمک روسیه و کشورهای اروپایی امید بسته بودند.

«نسل‌کشی»

با آغاز جنگ جهانی اول، عثمانی در کنار «دولت‌های مرکز» (آلمان و اتریش‌ـ‌مجارستان) وارد جنگ شد. دولت ترک‌های جوان در قفقاز دست به حمله زد که شکست سنگینی از روسیه خورد (نبرد ساریقمیش). در این نبرد برخی از ارمنی‌ها به روسیه کمک کرده بودند. با آن‌که اکثریت ارمنی‌ها به عثمانی وفادار بودند این همکاری بخشی از ارمنی‌ها با روس‌ها بهانه‌ای شد برای آن‌که دولت عثمانی تصمیم بگیرد جمعیت گسترده‌ای از ارمنی‌ها را جابجا کند.

شروع کشتار ارمنی‌ها را 24 آوریل 1915 می‌دانند که در قسطنطنیه روشنفکران ارمنی بازداشت شدند. انتقال ارمنی‌ها نیز در همین ماه‌ها آغاز شد. قرار بر این بود که ارمنی‌ها از محل زندگی خود به بیابان شام در جنوب سوریۀ کنونی منتقل شوند و هر مقاومتی را ارتش باید سرکوب و خنثا می‌کرد. به این ترتیب، ارمنی‌ها از ولایت‌هایشان پای پیاده کوچانده شدند. دیپلمات‌های آلمانی که کشور هم‌پیمان عثمانی بود، آشکارا فهمیده بودند که هدف از این جابجایی نابودی ارمنی‌هاست.

شیوۀ انتقال این‌گونه بود که ابتدا ارمنی‌ها خلع سلاح، عناصر خطرناکشان کشته و بعد کوچانده می‌شدند و دارایی‌هایشان مصادره یا غارت می‌شد. بسیاری در طول مسیر کشته یا تلف می‌شدند. در نسل‌کشی‌پژوهی به این انتقال‌ها «پیاده‌روی مرگ» می‌گویند که در جریان آن بسیاری بر اثر ضعف و خستگی و گرسنگی می‌میرند. در نقاطی که قرار بود مقصد این کوچ‌ها باشد امکاناتی فراهم نمی‌آمد. از جمله در اردوگاه دیرالزور در سوریه ده‌ها هزار ارمنی‌ها به دلیل گرسنگی و بیماری جان باختند.

در نهایت آمار قربانیان بسیار متفاوت است، از 300 هزار تا 1.5 میلیون تخمین زده می‌شود. برخی از آمارهای خود حکومت عثمانی از عدد 800 هزار کشته حکایت داشت.


تاریخ اندیشی_مهدی تدینی

#نسل_کشی
t.me/bestdiplomacy