کرونا، تراژدی خفاشی یا اثری پروانه‌ای.. خیلی قبل‌تر از اینکه مدیریت بخوانم

کرونا، تراژدی خفاشی یا اثری پروانه‌ای

سهند بهنام، مارچ ۲۰۲۰


اولین بار در دانشگاه با تئوری آشوب آشنا شدم. خیلی قبل‌تر از اینکه مدیریت بخوانم. آن روزها بر روی مبحث سیستمهای داینامیکی مطالعه میکردم.

نظریّهٔ آشوب یا نظریّهٔ بی‌نظمی‌ها شاخه‌ای از ریاضیات است که به مطالعهٔ سیستم‌های دینامیکی آشفته می‌پردازد. این سیستمهای غیرخطی نسبت به شرایط اولیهٔ خود بسیار حساس هستند.

این نظریه گسترش خود را بیشتر مدیون کارهای هانری پوانکاره، ادوارد لورنتس، بنوا مندلبروت و مایکل فیگن‌باوم است. پوانکاره اولین کسی بود که اثبات کرد مسئله سه جرم (به عنوان مثال، خورشید، زمین، ماه) مسئلهٔ آشوبی و غیرقابل حل است.
شاخهٔ دیگر از نظریهٔ آشوب که در مکانیک کوانتومی به کار می‌رود، آشوب کوانتومی نام دارد. گفته می‌شود که پیر لاپلاس و عمر خیام قبل از پوانکاره، به این مسئله و پدیده پی برده بودند.

اما اولین آزمایش واقعی در زمینهٔ آشوب را یک هواشناس به نام ادوارد لورنتس در سال ۱۹۶۰ انجام داد. وی که بر روی یک مسئلهٔ پیش‌بینی وضع هوا کار می‌کرد، متوجه شد تغییر اندکی در شرایط اولیهٔ سیستم‌، دگرگونی‌های بزرگی را در مراحل بعدی ایجاد خواهد کرد. بعدها به این تئوری اثر پروانه‌ای (Butterfly Effect) گفته شد. در واقع عنوان 'اثر پروانه‌ای' از آنجا شکل گرفت که روزی یک هواشناس به لورنز میگوید: اگر تئوری تو درست باشد، حتی یک بار بال زدن مرغی دریایی در نقطه ای از جهان، میتواند سرنوشت آب و هوا را در نقطه‌ای دیگر تغییر دهد!
مانند بسیاری از جملات، به تدریج کلمات این عبارت تغییر کرد و دیگران احساس کردند که پروانه، شاعرانه‌تر از مرغ دریایی است و با حذف صدر و ذیل جمله، به همان چیزی تبدیل شد که امروز همه‌ی ما برای اثر پروانه ای مثال می‌زنیم:
بال‌زدنِ یک پروانه در گوشه‌ای از جهان می‌تواند (در شرایطی) باعث پدید آمدن گردبادی در گوشه‌ای دیگر شود!

لورنز هرگز فکر نمی‌کرد، این تئوری ۶۰ سال بعد و در سال ۲۰۲۰ به اثبات نزدیک شود. البته نه با مثالی از پروانه و گردباد، در دو گوشه از جهان، بلکه با خفاشی در ووهان چین و گردبادی در کل جهان.

کافی بود از بین میلیونها خفاش آن منطقه، خفاش معروف ما شکار نمیشد، یا در بازار حیوانات شکاری آنقدر به مواد غذایی دیگر نزدیک نبود، یا انسانی به آن دست نمیزد و ...

کوچکترین انحرافی در مسئله فوق میتوانست هزاران انسان در جهان را بیمار نکند، نکشد و خانه نشین و بیکار نکند.
هزاران کارخانه و کسب و کار را تعطیل و ورشکسته نکند و دهکده جهانی را تبدیل به جزیره‌هایی از یکدیگر جدا افتاده نسازد.

از نظر تحلیلگران، گردبادی که بالهای این خفاش کوچک با خود بوجود آورده است، بزرگترین طوفان اقتصادی، سیاسی و شاید انسانی باشد که بشر در سالهای اخیر با آن مواجه شده است. طوفانی که فقط جنبه اقتصادی آن به مراتب از بحران جهانی اقتصاد در سال ۲۰۰۸ بزرگتر و غیر قابل پیشبینی تر است.

سهند بهنام، مارچ ۲۰۲۰
t.me/dotDE