بازگشت ترکمنستان به ایران؛ نتیجه یک گریزناپذیری ژئوپلیتیک.. بخش دوم

بازگشت ترکمنستان به ایران؛ نتیجه یک گریزناپذیری ژئوپلیتیک

بخش دوم

نخستین ترس بزرگ ترکمنستان در سال‌های پس از استقلال، تداوم سیطره روسیه و تعیین کنندگی مسکو در مقدرات اقتصادی این کشور بود. بنابراین، چندگانه سازی مسیرهای انتقال انرژی و کاستن وابستگی به مسیرهای روسی در سرلوحه برنامه‌های ترکمنستان واقع شد. تاسیس مسیر ایران (کرپجه-کردکوی) در دهه 1990، تلاش برای عملیاتی کردن مسیرهای ترانس خزر و خط لوله تاپی (TAPI) در این راستا بود، اما تا نزدیک به دو دهه پس از استقلال و احداث مسیر شرقی به سمت چین، سایه وابستگی به مسیرهای روسی همچنان باقی ماند. با ورود چین، از بار سنگین روسیه کاسته شد، اما مدتی نگذشت که خود چین نیز، ترس‌هایی را در دل رهبران منطقه برانگیخت. این بار، برنامه ریزی‌های جدیدی برای کاستن از نقش تعیین کننده مسیرهای چینی به دغدغه جدید این کشورها، به ویژه برای ترکمنستان تبدیل شد.

در ادامه، تلاش‌های مشخص‌تری برای عملیاتی کردن تاپی و مسیر غربی از دریای خزر صورت گرفت، اما این مسیرها نیز مشکلات خاص خود را داشته‌اند. تاپی، با دیوار بلند ناامنی در افغانستان و بی ثباتی در روابط پاکستان و هند روبرو است و ترانس خزر نیز، علاوه بر تأثیرگذاری وضعیت رژیم حقوقی خزر و مناسبات قدرت‌ها در قفقاز جنوبی، مشکلات فنی-مهندسی و نیز مسائل زیست محیطی این دریا را پیش روی خود دارد.

مسیر روسی نیز همچنان نامطلوب است و به نظر می‌رسد روسیه نیز رغبتی برای احیای این بخش از روابط با ترکمن‌ها ندارد. در این وضعیت، بازهم تنها گزینه سهل الوصول که پیش روی ترکمنستان است، مسیر ایرانی است که با مزیت‌های ژئواکونومیک و ویژگی‌های ژئوپلیتیک خاص خود، از چشم انداز تامین کنندگی امنیت صادرات انرژی توجیه پذیر بوده و در چارچوب عقلانیت اقتصادی، غیرقابل چشم پوشی است.

در چشم اندازی دیگر، گفته می‌شود که هم اکنون 87 طرح با مشارکت و سرمایه‌گذاری ایرانی‌ها در خاک ترکمنستان در حال انجام است. حدود 30 شرکت ایرانی و ثبت شده رسمی در خاک ترکمنستان مشغول فعالیت بوده و حجم مبادلات تجاری دو کشور در سال 1395 به رقم 1.7 میلیارد دلار رسیده است (البته این رقم احتمالاً بدون محاسبه مبادلات مربوط به گاز و نفت می‌باشد، چرا که برآوردهای دیگری، این رقم را با احتساب تمام مواد مبادلاتی بین دو کشور تا 3.7 میلیارد دلار نیز اعلام کرده‌اند).

با تمام این‌ها، خیزهای اخیر ترکمنستان برای ترمیم روابط و گسترش تعاملات سیاسی و اقتصادی با ایران، علاوه بر ابتکار عمل دستگاه سیاست خارجی و کارآمدی نسبی سیاست‌های منطقه‌ای در حوزه شمال شرقی، متأثر از وضعیت گریزناپذیری ژئوپلیتیک ترکمنستان و اهمیت مسئله امنیت صادرات انرژی برای این کشور است. فارغ از رفتارهای غیرقابل پیش بینی گاه و بی‌گاه این همسایه شمال شرقی، به نظر می‌رسد که ترکمنستان هیچ گاه قادر نخواهد بود از مزیت‌هایی که ایران ارائه می‌کند چشم پوشیده و برای مدتی طولانی نسبت به جغرافیای غیرقابل تغییر خود بی تفاوت باشد. این گریزناپذیری ژئوپلیتیک، نه تنها در بحث صادرات انرژی و مسیرهای انتقال، بلکه، احتمالاً در همکاری‌های امنیتی و انتظامی مانند مقابله با تروریسم و مبارزه با قاچاق مواد مخدر و سایر جرایم سازمان یافته نیز خود را نشان خواهد داد. نیازی به تصریح نیست که این وضعیت، فرصت‌های جدیدی را برای سیاست خارجی و منطقه‌ای جمهوری اسلامی ایران فراهم خواهد کرد.

یادداشت: بهروز قزل، کارشناس مسائل آسیای مرکزی

ژئوپولیتیک ایرانی
@irgeopolitics