هیدروپلیتیک ایران و افغانستان.. بخش دوم

هیدروپلیتیک ایران و افغانستان

بخش دوم

افغانستان با احداث سدهای گوناگون درصدد چالش سازی‌های متعدد در حوزه‌های هیرمند است. غنی عملاً با چالش حقابه حوزه آبی هریرود که تأمین کننده آب خراسان است، از یک کُد ژئوپلیتیکی مهم استفاده کرده و پیام تهدیدآمیز روشنی به ایران داده است.
این کد به دو شکل قابل تفسیر است. نخست اینکه، سرنوشت هیرمند از نظر ما تمام شده است و از این پس در خصوص هریرود مذاکره می‌کنیم و در صورت ندادن امتیاز، تجربه هیرمند را در خراسان تکرار خواهیم کرد، و دوم اینکه، علاوه بر هیرمند،جبهه جدیدی در هریرود باز شده است!
این تهدید نیز در قبال اخذ امتیازات بیشتری برای مهاجران افغان انجام یافته و قطع روابط تجاری دو طرف با حجم دو میلیارد دلار در سال به عنوان ضمانت اجرای آن تلقی شده است. این در حالی است که نوع رفتار دولت ایران با پناهندگان افغان در سه دهه گذشته کم نظیر بوده و سازمان ملل نیز در این خصوص از ایران تشکر کرده است. دستور تاریخی رهبر انقلاب مبنی بر تحصیل اتباع قانونی و غیرقانونی افغان در کشور، نمایانگر همکاری هرچه تمام‌تر با یک کشور همسایه و بحران زده است. تبعات این مشکل را در کریدور تراسیکا هم می‌بینیم.
برای ایران مشارکت در کریدور تراسیکا می‌تواند برخی از مهم‌ترین نگرانی‌های کشور در حوزه‌های اقتصادی، ترانزیتی و حتی استراتژیک را از بین برده و ضمن خروج از انزوا، منافع سیاسی و اقتصادی ناشی از موقعیت برجسته ژئوپلیتیک کشور را عینیت بخشد.
افغانستان هم از سال ۲۰۰۴ میلادی در پی پیوستن به این سیستم حمل ‌و ‌نقل بود. تلاش‌های افغانستان برای عضویت در سیستم تراسیکا، بالاخره نتیجه داد و همه کشور‌های عضو این سیستم در اجلاس یازدهم در ژانویه ۲۰۱۵ استانبول، بود به عضویت افغانستان به عنوان عضو پانزدهم رای مثبت دادند.

البته جمهوری اسلامی ایران الحاق کامل افغانستان به تراسیکا را به آغاز گفتگو‌ها در مورد مسایل آبی میان دو کشور مشروط کرده است. مساله‌ای که خوشایند طرف افغان نبوده است. متعاقب شروط ایران، افغانستان نیز احداث سد روی هلمند و فراهرود و هریرود را برای تحت فشار دادن ایران، در دستورکار قرار داده است.
علاوه بر آن، افغانستان در نظر دارد از سایر گزینه‌های بدیل برای رهایی از فشار ایران و حتی زیر فشار قراردادن تهران رونمایی کند. یکی دیگر از گزینه ها، راه لاجوردی است.
راه لاجوردی میان افغانستان، ترکمنستان، آذربایجان، گرجستان و ترکیه به منظور کاهش موانع ترانزیتی و تجاری و توسعه عملیات مشترک گمرکی بین کشورهای فوق الذکر، یک راه بدیل ترانزیتی است که امکان دسترسی به بنادر آبی را فراهم میکند. این مسیر، اتصال افغانستان به بالکان و اروپای مرکزی را ممکن می‌سازد. اهمیت این مسیر برای افغانستان، کوتاه و ارزان بودن آن است. نکته دیگر اینکه، در این گزینه بدیل افغانستان، نیازی به تصمیم ایران ندارد.
همانطور که دیده می‌شود، در این مورد هم مساله حقابه هیرمند خود را نشان داده است.
موضوع آب هیرمند، یکی از مهم‌ترین موضوعاتی است که باید قبل از آنکه حکومت افغانستان به چنگ مخالفان دوستی دو کشور نیفتاده و حتی قبل از قدرت‌یابی بیشتر دولت افغانستان، از سوی ایران نسبت به حل کامل آن اقدام شود. چرا که به موازات افزایش قدرت، انتظارها و قدرت چانه‌زنی نیز افزایش می‌یابد. ایران باید به صورت جدی و در عالی‌ترین سطوح تصمیم گیری، با این موضوع روبرو شود و از فرار یا به تعویق انداختن موضوع، پرهیز کند. به نظر برخی از اندیشمندان، ایران می‌تواند به عرف و حقوق بین الملل(در خصوص نحوه استفاده از آب‌های بین المللی) تمسک جوید. برای مثال بر اساس موافقتنامه بین دولت‌های پروس و ساکسونی در وین ۱۸۱۵ میلادی در حقوق ناوبری بر رودخانه آلپ و همچنین چندین موافقت نامه دیگر بین کشورهای اروپایی در قرن نوزدهم، رودخانه بین المللی این گونه توصیف شده است:
الف) رودی که از سرزمین دو یا چند کشور می‌گذرد.
ب) رودی که سرزمین دو یا چند کشور را جدا می‌سازد.
ج) رودی که برای دو یا چند ملت دارای اثر اقتصادی است. بدیهی است که علاوه بر هیرمند، رودهای دجله و فرات (که ترکیه آن را رودخانه داخلی تلقی می‌کند) نیز می‌توانند شامل این تعریف باشند. بنابراین پیش از هر چیز لازم است ایران ہر بین المللی بودن هیرمند و هریرود تأکید کند. در این مورد ایران می‌تواند، ضمن تاکید بر بین المللی بودن هیرمند و هریرود، نسبت به شکایت و تشکل پرونده در مجامع حقوقی بین الملل اقدام کرده و به آنها استناد کند.
استفاده از اهرم مهاجران (خاصه مهاجران غیرقانونی) و دیپلماسی اقتصادی و بُرد- بُرد با محوریت تقویت ترانزیت بندر چابهار به عنوان بهترین راه اتصال به شبه قاره و اقیانوس هند، نیز هم زمان می‌تواند به عنوان یک گزینه در دستور کار تهران قرار گیرد.

بخش اول در کانال ژئوپولیتیک ایرانی
@irgeopolitics