قصیدهٔ۹..۲۶. برای رنج دل و عیش بدگوارم ساخت. جوارشی ز تحیت، مفرحی ز ثنا

قصیدهٔ۹

۲۶. برای رنج دل و عیش بدگوارم ساخت
جُوارشی ز تحیّت، مفرّحی ز ثنا

🍃🍃🍂🍁🍂🍃🍃
عیش بدگوار: زندگی ناگوار و تلخ.
جوارش: جمع آن جوارشات، معرب گوارش و به معنی داروی گوارنده است؛ صاحب تحفه چنین می‌نویسد: «از اختراعات حکمای فرس است و او عبارت است از تراکیبی که مقوّی معده و محللّ ریاح و مصلح اغذیه باشد و بعد از سرشتن ادویه با شکر و امثال آن در صحنی پهن کرده و پاره‌پاره کنند و مدتی جهت مزاج او منظور نیست. و بعضی از انواع آن: جوارش لؤلؤ، جوارش کافور، جوارش خوزی (خوزستانی)، جوارش مفرح و جوارش سفرجل است.» (تحفهٔ حکیم مؤمن، ۶-۹۹۴)
تحیّت: درود و ستایش.
مفرّح: اسم فاعل از تفریح، شاد کننده و هر چیز شادی‌بخش و نشاط‌آور؛ «و آن دوایی را نامند که تعدیل مزاج و تلطیف اخلاط و روح حیوانی و انسانی نماید و منبسط سازد آن‌ها را و میل دهد به سوی خارج و حزن را زایل سازد و دماغ را قوت بخشد و حواس را نیکو گرداند و ذهن را صافی سازد و کسالت را دور کند.» (مخزن‌الادویه، ۵۳)
و هرچه نفس را از مشاغل خارجه بازداشته، مشغول به عالم تجرد خود و ادراک کمالات گرداند، مفرح حقیقی است و هرچه باعث ادراک لذاتی خارجی و محسوسه به حسب تقاضای هر یک از قوت‌ها کرد، مفرح مجازی.» (تحفهٔ حکیم مومن، ۱۰۳۸)
خاقانی مفرح را به معنی داروی نشاط‌‌آور و روح‌پرور و تقویت‌کننده بسیار به کار برده است و مفرحی را که زر و یاقوت داشته باشد، برای دفع سودا سودمندتر می‌داند که در بیت بعد به آن اشاره می‌کند. بیت دارای صنعت لف‌ّ و نشر مشوّش است؛ برای رنج دل مفرّح ثنا و برای عیش بدگوار جوارش تحیّت آورده است.

@khaghanieshervani