موارد تبدیل واج /ک/ به /خ/:

موارد تبدیل واج /ک/ به /خ/ :

واج های /پ/و /ت/ و/ک/ با اندک لرزش تار آواها توسط واج های مجاور، خصوصا واکه ها و یا در مجاورت واج /ر/ و همچنین واج /ن/، به راحتی واکدار می شوند و به ترتیب به واجهای/ب/ و /د/ و /گ/ تبدیل می شوند.
همچنین این سه واج /پ/ و /ت/ و /ک/به آسانی می توانند با دمش زیاد بنوع سایشی خود یعنی /ف/ و / ث/ و /خ/ تبدیل شوند.

یکی از مواردی که /ک/ به /خ/ تبدیل می شود این است که هرگاه ریشه فعلی به واج /ک/ ختم شده باشد وقتی که به آن پسوند صفت مفعولی ta- اضافه می کنیم ، این واج /ک/ به واج /خ / تبدیل می شود.
معمولا پسوند ta- به ریشه ضعیف اضافه می شود، ولی در مورد ریشه "واک" به معنی "گفتن" ، پسوند صفت مفعولی ta- به شکل قوی آن افزوده می شود:
wāk + -ta = wākta ⏩ wāxt
که 'واخت' از آن در می آید. در پارتی 'واختن' یعنی 'گفتن' . این معنا در فارسی میانه بکار نمی رود و این یکی از ممیزات دو زبان فارسی میانه و پارتی است. ماده مضارع این ریشه هم با افزودن ماده ساز a به ریشه قوی ساخته می شود:

wāk + a ⏩ wāča ⏩ wāž-

/چ/ های میانی در پارتی به /ژ/ تبدیل می شوند ، یعنی ماده مضارع 'واختن' در پارتی می شود: 'واژ'. این /ژ/ پارتی برابری می کند با /ز/ فارسی میانه و جدید. مثلا واژه " کنیز" فارسی در زبان اوستایی به شکل kainikā است که در پهلوی اشکانی kanižag (کنیژک) از آن در می آید. این لغت به معنی "دوشیزه یا دختر" است و درست مثل واژه maiden انگلیسی که در اصل به معنی "دختر خانم" بوده ولی بعدا به معنی "کلفت یا خدمتکار" در آمد.

مورد دوم تبدیل واج /ک/ به /خ/ یا /ه/ از این قرار است :
هرگاه واج /ک/ در زبان سانسکریت قبل از واج /م/ قرار بگیرد در اوستا به /خ/ تبدیل می شود ولی در فارسی باستان به /ه/تبدیل می شود که نوشته نمی شود . مانند:
Skt. tokman-
Av. taoxman-
Op. taumā-
به معنی ' تخم ' (= نژاد، فامیل)
این واژه در فارسی میانه بصورت های:
tôxm و tôhm
آمده و بر خلاف انتظار ما در اینجا مصوت مرکب au فارسی باستان یا ao اوستایی که در فارسی میانه هم به /ô/ (یعنی واو مجهول) تبدیل می شود ولی در فارسی نو به / :u/ (واو معروف) تبدیل نمی شود. [ همانند کلمات روزن، روشن، روغن و گوهر]
از واژهtaxma اوستایی در فارسی میانه ترفانی واژه tahmān به معنی "نیرومند یا پهلوان" در می آید . فارسی جدیدش آن می شود : "تهم" که در واژه "تهمتن" ،لقب رستم، به معنی نیرومند وجود دارد. "تهماسب" یعنی "دارنده اسب نیرومند" و "تهمورس" یعنی "دارای سگ یا روباه نیرومند".
مورد سوم ، کلماتی هستند که در زبان سانسکریت واج /k/ دمیده یعنی /kh/ دارند که اینها در فارسی جدید به /خ/ تبدیل می شوند. مانند:
Skt. šākha
Mp. šāk یا šāx
np. شاخ
کلمات xān و xānīg فارسی میانه به معنی "چشمه" که در ادبیات قدیم و زبان کردی بصورت "کانی" وجود دارد نشان می دهد که این /خ/ پهلوی از /ک/ به دست آمده است.
آخرین مورد این که کلمه 'خندق' در اصل
همان kandag بوده و از ریشه -kan به معنی ' کندن ' است.

#فریبرز_کوچکی_زاد

@linguiran🍃🌺🍃