📝فرهنگ عامه (آداب و رسوم، باورها، ضرب المثل‌ها و …).. «قند کنجی/قند (و) کنجد». ✍ حاجیه فرخنده نشاتی

📝فرهنگ عامِّه(آداب و رسوم، باورها، ضرب المثل ها و...)

"قندِ کُنجی/قندِ(و)کنجد"
✍ حاجیه فرخنده نشاتی
🆔 @oralhistoryiran
🔅یکی از زیرمجموعه های فرهنگ عامه "سنت"ها هستند.
"سنّت"ها، شامل تجربیّات مردمان و مجموعه افکار، اعمال و احساسات و میراث مشترک زندگی اجتماعی یک قوم، یک گروه و... می شود که از نسل های گذشته برای آن ها به یادگار مانده است.

این سنت ها می توانند مادّی، غیرمادّی، رفتاری و یا گفتاری باشند. و بررسی و واکاوی این سنت ها از لحاظ ریشه یابی و اشتراک فرهنگی، بررسی جامعه شناسی، روان شناختی، تاریخی و... ثمربخش هستند.
🔅برخی از سنت ها در فرهنگ عامه تاجایی تاثیرگذارند که ماه یا روز انجام آن، به نام خود آن سنت مشهور می شود. براین اساس یکی از سنت ها و رسوم باقیمانده از گذشتگان در فرهنگ بهبهان، رسم تهیه ی نوعی نذری به نام"قند کنجی/قند و کنجی" می باشد.

🔅معمولاً بین مردم بهبهان مرسوم است که هر کس حاجتی داشته باشد روز "هفدهم ماه رجب"، تا ظهر "روزه" گرفته و نذری قندکنجی را تهیه می کند و با پخش کردن آن در مکان های مقدس چون امامزاده ها و مساجد و یا بین همسایگان و آشنایان، نذر می کنند اگر مراد و خواسته ی آن ها برآورده شد و به مطلوبشان رسیدند، سال آینده نذری خود را به میزان بیش تر تمدید کنند. هرچند گاهی میزان سال انجام این نذری را هم از قبل تعیین می کنند. یعنی هنگام نیت نذری مشخص می کنند چند سال این نذر را انجام دهند.

🔅ریشه یابی:
ریشه ی این نذر به وقوع داستانی در روزگاران گذشته برمی گردد که خلاصه آن از این قرار است:
در زمان های گذشته، دختر پادشاهی با خدمه هایش به حمام می رود. از قضا گردن بندش گم می شود. از بین افراد حاضر به یکی از خدمه ها که دختر خارکنی بوده مظنون می شوند و به او تهمت دزدی می زنند. زیرا خانواده آن دختر قبلا وضع مالی خوبی نداشتند و از طریق خارکنی و فروش آن، امرار معاش می کردند تا این که در اثر اتفاقاتی به گوهرشب چراغی دست می یابند و وضع مالی آن ها روز به روز بهتر شده تا جایی که دختر خارکن با دختر پادشاه رفیق گرمابه و گلستان می شود.
سربازان شاه، پدر دختر راکه در مسیر رفتن به مکه بود برمی گردانند و دستگیر کرده و روانه ی زندان می کنند.

🔅پدر دختر در زندان با فردی آشنا می شود و طریقه ی توسل همراه با مشکل گشا را به او می آموزد تا در نتیجه ی توسلش به امیرالمومنین، پادشاه شبی خواب می بیند که کسی به او می گوید که گردن بتد را کلاغ ربوده و در فلان درخت قراردارد و بی گناهی دختر ثابت می شود.
🔅حال در مورد این داستان چند سوال مطرح است:

چرا زمان این نذر17 رجب است؟
الف)شاید روزی که حاجت آن ها روا شده 17 رجب بوده و از آن روز به بعد،این روز، روز ادای این نذر قرار گرفته است.

ب)احتمال هم دارد که برخورد با 13و14 و 15رجب داشته باشد که برخی افراد برای برآورده شدن حاجات مشکل این سه روز روزه می گیرند و روز سوم دعاهایی خاص می خوانند که در مفاتیح به "اعمال ام داوود" مشهور است.

🔅چرا قند و کنجد:
اصل مواد مشکل گشا در این داستان قند و کنجد نبوده بلکه شامل انواع نقل می شده و هنوز هم بین مردم ما نذر مشکل گشا مرسوم است.
چون این نذر و این مراسم خاص شهر بهبهان است و در جاهای دیگر گفته نشده احتمال دارد که ماده ی در دسترس آن ها در آن زمان کنجد بوده است.

🔅طرز تهیه:
کنجد سفید شده را بعد از بودادن با مقدار مساوی شکر آسیاب شده مخلوط می کنند. به گونه ای که تشخیص مواد بعد از آسیاب کردن کمی مشکل است. البته امروز این نذر کمی رنگ باخته است یا به مقدار زیاد تهیه نمی کنند(شاید به دلیل گرانی کنجد)در حالی که درست کردن آن با دستگاه های برقی بسیار آسان تر از گذسته است که مجبور بودند کنجد و شکر را با هاون یا(دَسِّه جِوِه/ dasse jeve)بکوبند.

زنده یاد مرتب هم در اشعارش به این رسم اشاره کرده است:

دا پابَه دَس بزه و کِل بِزِه وُ شگر خدا کُ
قندکنجی بُکُه وُ نرذ ایمومزاده اَدا کُ

فارسی:مادر بلند شو دست بزن ک شادی کن و خدا را شکر کن. قندکنجد(نذری)را تهیه کن(انجام بده) و نذرترا ادا کن.

که سی تِش میریکی دَس آوِه رونَش کِ دِلالَه
ما وِرَسّیم اَدِمِ گَپ گِپِکِ عامه وُ عالَه
فارسی:
که برای تو همسری را بدست آورد و خواستگاری(دلاله)فرستاد تا ما از حرف ها، طعنه و کنایه های عمه و خاله راحت شویم.
🆔 @oralhistoryiran