🔹التنزیه: آینه‌ی عبرت اصلاحات دینی🔹. (به‌بهانه‌ی انتشار ترجمه‌ی تازه‌ی التنزیه)

🔹التنزیه: آینه‌ی عبرت اصلاحات دینی🔹
(به‌بهانه‌ی انتشار ترجمه‌ی تازه‌ی التنزیه)

محسن حسام مظاهری


رساله‌ی «التنزیه فی اعمال الشبیه» نخستین کتاب مستقل درباب آسیب‌شناسی عزاداری‌ و شاید جنجالی‌ترین و پرحاشیه‌ترین کتابی است که تاکنون درباب مناسک شیعی نوشته شده است. مؤلف این کتاب، مرحوم علامه سیدمحسن امین (۱۲۸۴-۱۳۷۱ق‌) ـ فقیه و مورخ شیعه‌ی لبنانی و صاحب دانشنامه‌ی پرآوازه‌ی «اعیان الشیعه» ـ است. یکی از دغدغه‌های امین، به گواهی آثارش،‌ حذف خرافات و بدعت‌ها از مراسم عزاداری شیعیان بوده است. او با همین هدف، کتاب «المجالس السنیه» را تأ‌لیف کرد و در آن ضمن تأکید بر جایگاه عزاداری، از برخی رسوم عزاداران که متضمن خودزنی‌اند، انتقاد کرد. در پاسخ به این انتقاد، عبدالحسین صادق عاملی کتاب «سیماء الصلحاء فی اثبات جواز اقامة العزاء لسیدالشهد» را در سال 1345ق نگاشت. یک‌سال بعد، در محرم 1346ق، امین التنزیه را در پاسخ به آن کتاب تأ‌لیف کرد که نخستین‌بار در ۱۳۴۷ق در لبنان منتشر شد.

امین در کتابش، به انتقاد از آیین‌های عزاداری مشتمل بر تن‌آزاری نظیر تیغ‌زنی و قمه‌زنی و لطم‌زنی پرداخته و این رسوم را از نظر عقل و نقل، حرام و مغایر با آموزه‌های قرآنی دانسته است. به باور او،‌ این رسوم عزاداری، مصداق خرافات دینی و افسون‌های شیطانی اند و موجبات آبروریزی و هتک حرمت دین را فراهم می‌آورند. انتشار التنزیه آغاز جنجال‌ها و حواشی درازدامنی بود که نهایتاً‌ به خانه‌نشینی و انزوای امین انجامید. ردیه‌های فراوانی بر این کتاب نوشته شد و امین مورد طعن و لعن عامه دینداران و بسیاری اهل منبر زمان خود قرار گرفت.
*
التنزیه را نخستین‌بار مرحوم جلال آل‌احمد به فارسی ترجمه کرد که در سال ۱۳۲۲ با عنوان «عزاداری‌های نامشروع» توسط «انجمن اصلاح دینی» منتشر شد. اما نخستین ترجمه‌ی فارسی هم عاقبت خوشی نیافت و به‌گفته‌ی جلال، گروهی از بازاریان همه‌ی نسخه‌های آن را خریدند و از بین بردند.
ترجمه‌ی جلال البته مشکلاتی دارد و چندان ترجمه‌ی دقیقی نیست. سال‌ها نیاز به ترجمه‌ی جدید و دقیق‌تری از این کتاب احساس می‌شد. وقتی شنیدم دوست عزیزم آقای مهدی مسائلی چنین همتی کرده، بی‌اندازه خوشحال شدم. به‌تازگی ترجمه‌ی وی با نام «سرآغاز اصلاح عزاداری» توسط همکارانم در «#نشر_آرما» منتشر و به بازار عرضه شده است. در مقدمه‌، مترجم شرحی از آنچه بر این کتاب و مؤلفش گذشت نیز آورده که خواندنی‌ است.
*
التنزیه با هدف و دغدغه‌ی اصلاح در دینداری مردم نگاشته شد، اما عملا و ناخواسته نتایج معکوسی به بار آورد. پاسخ به این کتاب و «شبهات» آن، مستمسکی شد برای نگارش ردیه‌های فراوان فقهی و روایی. می‌توان گفت تا پیش از انتشار این کتاب، رساله‌های فقهی و استدلالی مستقل درباب مشروعیت مراسم و آیین‌های عزاداری شیعه نگاشته نشده بود. (حداقل من تاکنون نمونه‌ای نیافته‌ام.) یک جزوه‌ی کوچک، منجر به تولید ادبیات فربهی شد که خلاف منظور کتاب و مولفش بود. این کتاب، مصداق روشن همان «بن‌بست‌ها و بیراهه‌ها در نقد دینداری مردم» است که پیش‌تر درباره‌اش سخن گفته‌ام (سخنرانی در «کانون بعثت اخلاق» مشهد ـ 14 مهر 1396).

سرگذشت التنزیه، سرگذشت مشترک و مشابهی است که نوعاً تلاش‌های اصلاح‌گرانه و آسیب‌شناسانه‌ی نخبگان شیعی در اصلاح دین‌داری عامه تاکنون داشته‌اند. اصلاحاتی که ناخواسته خود به تکثیر آسیب منجر شده‌ و جریان «مقاومت» را شکل داده‌اند. (از ایده‌ی وحدت مذاهب اسلامی گرفته تا مبارزه با قمه‌زنی و اصلاحات عزاداری و موارد دیگر.)
این‌که چرا این‌گونه است و چه باید کرد، چنان‌که پیشتر نوشته‌ام به مختصات دین‌داری و «واقعیت شیعه‌بودن» برمی‌گردد. درسی که سرگذشت التنزیه و تلاش‌های مشابه آن به ما می‌دهد ضرورت بازاندیشی بنیادین در زبان، منطق و روش مواجهه‌ و آسیب‌شناسی دین‌داری مردم است.

منبع: کانال محسن حسام مظاهری

#یادداشتها
برای پیگیری سایر مطالب مرتبط به کانال دین و جامعه بپیوندید:
@religionandsociety