«دگرگونی بزرگ٬ کتابی که پایانش به خوبی آغازش نبود»

«دگرگونی بزرگ٬ کتابی که پایانش به خوبی آغازش نبود»

پولانی در دگرگونی بزرگ٬ ما را با انتقادهای جدی به اقتصادِ بازار مواجه می‌سازد. نقدهایی که بنیادی‌ترین فرض‌های نظام بازار را به چالش می‌کشد. او طبیعی‌بودن سودانگاری را به چالش می‌کشد و بدیل‌های تاریخیِ نسبتا اولیه‌ای را برای این نظام معرفی می‌کند. پولانی ادّعا می‌کند که این بدیل‌ها به هیچ عنوان ناکارآمدتر از نظام کنونی نیستند. او نشان می‌دهد که نظام بازارِ آزاد واقعی٬ همانندِ آرمان‌شهرها ناممکن است و به همان اندازه تلاش در جهتِ تحقق آن تباه‌کننده. نظام بازاری که انسان٬ کار و محیط‌زیست را به کام نابودی می‌کشاند.‌ نظامی که همواره و به‌ناچار با واکنش‌های حمایتی روبرو بوده است.
در گامِ بعدی پولانی تلاش می‌کند تا ظهور فاشیسم را با نظامِ بازار مرتبط سازد. به عبارت‌دیگر٬ او می‌خواهد نشان دهد که فاشیسم ثمره‌ی نظام بازار است. استدلال‌هایی را در این زمینه مطرح می‌سازد اما سخت است که این بیان‌ها بتواند این ادّعای سترگی را اثبات کند. ترجمه این کتاب که البته کارِ قابلِ ستایشی است٬ درست در همین قسمت کمی نامفهوم می‌شود به‌طوری که بعضی جملات با تلاشِ چندباره نیز فهم نمی‌شود. در قسمت‌های پایانی٬ پولانی به آزادی می‌پردازد اما بیان‌ها در حدّ گزاره‌هایی نه چندان عمیق باقی می‌ماند.
بی‌شک مطالعه کتابی که تلاش دارد و تا حدّ زیادی هم توانسته٬ فرضیات مرسوم و درستْ تلقی‌شده را به چالش کشد٬ بسیار سودمند است.
مطالعهٔ نقّادانه این کتاب خالی از لطفِ مکرّر نخواهد بود.

سعید کشاورزی٬ دانشجوی دکتری جامعه‌شناسی دانشگاه شیراز. تابستان ۹۶.