اهمیت آب بازگشتی در تحلیل بحران آب

اهمیت آب بازگشتی در تحلیل بحران آب

در موضوع بحران آب و کشاورزی گاه یک بدفهمی کلیدی در مورد مفهوم «بهره‌وری آبیاری» وجود دارد که متاسفانه روی برخی از بحث‌ها و راه‌حل‌ها در ایران سایه انداخته است و گاه منجر به توصیه‌های سیاستی ناکارا می‌شود. خلاصه قضیه این است که باید بین بهره‌وری آب از منظر کشاورز و از منظر کل حوضه‌ آبریز تفاوت اساسی گذاشت. گفته می‌شود که در روش‌های سنتی (مثلا روش معمول غرقابی) ۸۰٪ آب «هدر» می‌رود ولی این حرف از منظر تعادل آبی کل حوضه دقیق نیست.

بخش مهمی از آن ۸۰٪ آبی که به گیاهان نمی‌رسد (یعنی عدم بهره‌وری از منظر کشاورزی) اتفاقا جذب زمین شده و دوباره به تدریج وارد چرخه‌ آب منطقه شده و یا به مصارف اکولوژیک (مثل ابدهی به دریاچه‌ها و مراتع طبیعی) می‌رسد. البته درصدی از آب از مسیر تبخیر یا آلودگی شیمیایی یا جاری شدن سطحی دیگر وارد این چرخه نمی‌شود و واقعا باید عنوان هدر رفتن را به آن اطلاق کرد، ولی این رقم خیلی کم‌تر از آن ۸۰٪ اولیه خواهد بود.

نکته کلیدی این است که از این منظر، تغییر روش آبیاری از سنتی به مدرن (مثل روش قطره‌ای یا آبیاری) نه تنها لزوما کمکی به به‌بود وضعیت پایداری منابع آب نمی‌کند بل‌که می‌تواند وضع را «خیلی بدتر» هم کند. چون در این روش‌های نوین نزدیک ۱۰۰٪ آبی که به کشاورز تحویل می‌شود جذب ریشه گیاه و تبخیر می‌شود و از چرخه حوضه خارج می‌شود (در مقابل ۲۰٪ در روش سنتی).

روش‌های نوین آبیاری بهره‌وری آب برای کشاورز را بالا می‌برند و باعث فعال‌شدن دینامیک جدیدی می‌شوند که در اقتصاد منابع اثربازگشتی (Rebound Effect) می‌نامیم. کشاورز در پاسخ به بهره‌وری بالاتر آبیاری ممکن است ۱) سطح زیر کشت را بیش‌تر کند٬ ۲)محصولات آب‌برتری انتخاب کند٬ ۳)تولید محصول در سطح را بیش‌تر کند و یا ۴) به شدت آبیاری بیفزاید. در همه این اثرات، بهره‌وری بخش کشاورزی بالاتر می‌‌رود ولی در مقابل پایداری منابع آبی حوضه بدتر می‌شود٬ چون سهم بیش‌تری از آب به کشاورزی بشرساخته رسیده (و از مسیر تبخیروتعرق به هوا رفته) و درصد کم‌‌تری از مسیر «جریان بازگشتی» به طبیعت بازگشته است.

روش‌های نوین آبیاری وقتی به پایداری حوضه کمک می‌کنند که هم‌راه با سیاست‌هایی با محدودیت فیزیکی باشند که شدت برداشت آب را محدود کند و مطمئن باشد که اب برداشتی بخش کشاورزی نهایتا بیش‌تر از سابق نخواهد شد.

@hamedghoddusi کانال یک لیوان چای داغ٬ نوشته‌های حامد قدوسی