حضور رهبران آسیای مرکزی و قفقاز در اجلاس مشترک عربستان سعودی و آمریکا.. ولی کوزه‌گر کالجی

حضور رهبران آسیای مرکزی و قفقاز در اجلاس مشترک عربستان سعودی و آمریکا

ولی کوزه‌گر کالجی

بخش اول

در نشست سران کشورهای اسلامی ـ عربی و آمریکا که با حضور دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور ایالات متحده و سران بیش از پنجاه کشور عربی و اسلامی در مرکز بین‌المللی نمایشگاه و کنگره ملک عبدالعزیز در ریاض، پایتخت عربستان سعودی در 21 می 2017 میلادی برگزار شد، حضور رهبران و مقامات ارشد شش کشور آسیای مسلمان و غیر عرب آسیای مرکزی و قفقاز بسیار جالب توجه بود. در نشست ریاض، الهام علی‌اف (رئیس جمهور آذربایجان)، شوکت میرضیایف (رئیس جمهور ازبکستان)، امام علی رحمان (رئیس‌جمهور تاجیکستان)، نورسلطان نظربایف (رئیس جمهور قزاقستان)، رشید مِرِدُف(1) (وزیر امور خارجه ترکمنستان) و محمد قالی ابوالقایف(2) (معاون اول نخست وزیر قرقیزستان) شرکت داشتند که علاوه بر شرکت در اجلاس سران، دیدارهای دو جانبه‌ای نیز میان رهبران و مقامات یادشده با رهبران و مقامات ارشد عربستان سعودی صورت گرفت.

با توجه به جهت‌گیری آشکار ضد ایرانی این اجلاس و کوشش عربستان سعودی برای شکل‌گیری یک ائتلاف بزرگ از کشورهای اسلامی و عربی در مقابل ایران، حضور رهبران و مقامات ارشد شش کشور آسیای مسلمان و غیر عرب آسیای مرکزی و قفقاز در نشست ریاض بسیار حائز اهمیت است. پس از توافق هسته‌ای ایران و ١+٥ در ١٤ جولای ٢٠١٥ میلادی (٢٣ تیر ١٣٩٤) که به برجام مشهور شده است، تحرکات دیپلماتیک کشورهای عربی حاشیه جنوبی خلیج فارس به‌ویژه عربستان سعودی در مناطق پیرامونی ایران ازجمله در سطح مناطق آسیای مرکزی و قفقاز افزایش قابل توجهی داشته است. توسعه مناسبات دو جانبه میان عربستان سعودی با شش کشور مسلمان این مناطق، نقش محوری ریاض در شکل گیری «مجمع همکاری‌های اقتصادی کشورهای عرب با آسیای مرکزی و آذربایجان»(3) و نیز توسعه مناسبات عمدتاً اقتصادی عربستان سعودی با گرجستان مسیحی و ارتقا سطح روابط دیپلماتیک با این کشور از سطح سفیر آکردیته به سفیر دائم، از نکات شایان توجه در افزایش تحرکات دیپلماتیک عربستان سعودی در سطح مناطق آسیای مرکزی و قفقاز پس از توافق هسته‌ای ایران (برجام) به شمار می‌رود.

از دیگر نکات شایان توجه، سطح کاملاً متمایز تمرکز عربستان سعودی به دو حوزه مهم نفوذ سنتی ایران در منطقه یعنی دو کشور جمهوری آذربایجان (با مشترکات مذهبی و قومی) و تاجیکستان (با مشترکات زبانی و فرهنگی) طی سه سال گذشته است. حجم بالای دیدارهای سیاسی در سطح رئیس‌جمهور و پادشاه حاکی از آن است که عربستان سعودی، از گسترش روابط با این دو کشور، اهدافی فراتر از روابط دوجانبه را دنبال می‌کند. مقایسه سطح بالای دیدارهای دیپلماتیک میان ریاض با باکو و دوشنبه در مقایسه با سطح پایین دیدارها با سایر کشورهای منطقه نظیر قرقیزستان و ازبکستان، به روشنی گویای این واقعیت است که این امر به‌صورت هدفمند و برنامه‌ریزی شده ازسوی عربستان سعودی برای ایجاد واگرایی در مناطق پیرامونی ایران و تضعیف جایگاه و نفوذ ایران در دو عقبه زبانی و فرهنگی (تاجیکستان) و فرهنگی و مذهبی (جمهوری آذربایجان) است.

نمونه بارز این امر، سفر رسمی امام علی رحمان، رئیس‌جمهور تاجیکستان به ریاض در اوج اختلافات ایران و عربستان سعودی در ١٣ دی ١٣٩٤ بود. هم‌زمانی سفر امام علی رحمان به ریاض با اعدام شیخ نمر، افزایش تنش در روابط ایران و عربستان سعودی و قطع روابط دیپلماتیک دو کشور، اعتراض رسمی دولت تاجیکستان به حضور محی‌الدین کبیری، رهبر حزب نهضت اسلامی در کنفرانس وحدت اسلامی در تهران و احضار سفیر ایران در دوشنبه، مواضع متضاد ایران و عربستان سعودی درقبال بحران سوریه و اعلام بررسی پیوستن تاجیکستان به ائتلاف اسلامی مبارزه با تروریسم، از موارد مهمی بود که در آن مقطع، معنی و مفهوم خاصی به سفر امام علی رحمان به عربستان سعودی می‌بخشید. چرا در شرایط بسیار پرالتهاب آن مقطع، دولت تاجیکستان به‌منظور حفظ روابط متوازن با ایران و عربستان سعودی، می‌توانست سفر امام علی رحمان را به تعویق بیاندازد و به زمان دیگری موکول کند؛

بخش دوم در کانال ژئوپولیتیک ایرانی
@irgeopolitics