scfr. ir. سرچشمه‌های فارسی ستیزی در آسیای مرکزی

scfr.ir
سرچشمه های فارسی ستیزی در آسیای مرکزی
فارسی ستیزی در بستر ایران هراسی

بخش اول

دکتر محمدحسن صنعتی

زبان فارسی در آسیای مرکزی یا فرارورد به عنوان بخشی از حوزه تمدنی فرهنگ ایران پیشینه ای قدرتمند داشته است. در این میان در یک سده گذشته هر چند جایگاه زبان فارسی در این منطقه با تحولاتی روبرو شده است اما همچنان دارای اهمیت است. گفتگوی زیر به بررسی جایگاه رسمی و غیر رسمی و وضعیت فارسی ستیزی در آسیای مرکزی گفتگویی با دکتر محمد حسن صنعتی رایزن فرهنگی سابق جمهوری اسلامی ایران در تاجیکستان و سرپرست سابق معاونت برون مرزی صداو سیمای خراسان رضوی پرداخته است.

پرسش: جایگاه زبان فارسی در حوزه ی رسانه های رسمی و غیر رسمی آسیای مرکزی چگونه است؟

اطلاعات ما اطلاعات روشن شفاف و به روزی نیست که ناشی از بسته بودن نسبی و حتی در موارد بسته بودن مطلق فضای خبری اطلاعاتی کشورهای مشترک المنافع است. در ازبکستان برنامه های برون مرزی رادیویی در این کشور از حدود سال 19755 به زبان های عربی، فارسی، هندی و انگلیسی و حتی اردو پخش می شده است. اما مورد در حوزه روزنامه ها بایستی یک تحقیق میدانی تازه ای صورت بگیرد. همزمان با انتشار روزنامه های مدنیت از سال 1957 ، مجله ها و گاهنامه های مختلفی در این کشور از جمله نشریه قدیمی ستاره شرق ، گلستان یا مجله زنان و دختران ازبکستان(که از سال 1950 منتشر می شد) منتشر می شد. در جمهوری تاجیکستان یا فارس زبان ترین کشور در جمهوری مشترک المنافع است، برنامه های رادیو و تلویزیون با توجه به رسمیت زبان فارسی یا به قول تاجیک ها زبان تاجیکی عمدتا به زبان فارسی است. اما رادیو و تلویزیون ها غیر از فارسی به زبان های روسی و ازبک برنامه پخش می کنند. بخشی از برنامه به زبان ازبکی است در منطقه خجند (که ازبک ها در آن مستقر هستند) است. در این کشور صداهای فارسی زبان دیگری هم طرفدار دارد از جمله صداهای برون مرزی ایران به نام صدای خراسان و رادیوی دیگر به نام رادیوی آزادی امریکا معمولا در رقابت با هم حضور دارند. از نظر روزنامه ها و نشریات بررسی تازه ای لازم است. اما نشریاتی مثل ادبیات ، صنعت ، مجله پیوند به زبان فارسی منتشر می شوند. بخشی از نشریات نشر شده در این کشور به ندرت دارای صفحات خط فارسی یا الفبای فارسی هستند. به علاوه در حوزه ی تاجیکستان بنا به گزارشی بیش از سیصد عنوان روزنامه و یا هفته نامه و صد و سی مجله منتشر می شوند و هشت آژانس اطلاعاتی فعال هستند. در تاجیکستان کمیته رادیو و تلویزیون جمهوری تاجیکستان 255 شبکه رادیویی و تلویزیونی را تحت پوشش دارد که به صورت مستقل فعالیت می کنند و 55 انتشاراتی در فعال هستند. بعضی از روزنامه هایی این کشور روزنامه های روسی زبان هستند و به ندرت نشریه انگلیسی زبان هم انتشار پیدا می کند. در سایت های اینترنتی روس ها در مقایسه با روزنامه ها و رادیو، تلویزیون ها فعال ترند.

وضعیت زبان فارسی در تلویزیون و رسانه های دیگر در کشور قرقیزستان هم مهم است. با توجه به این که زبان مردم قرقیزستان قرقیزی (که در واقع به گروه زبان های ترکی تعلق دارد) است ، اما گویش هایی که در این کشور رواج دارد، گویش های قابل تاملی است. گویش شمال که ادبیات جدید تحت تاثیر این گویش است. گویش جنوب غربی تحت تاثیر زبان های ایرانی قرار دارد و گویش جنوب شرقی هم مهم است. در جمهوری قرقیزستان علاوه بر زبان های قرقیزی و روسی از زبان های ازبکی، قزاقی و تاجیکی هم استفاده می شود. البته این زبان ها به خصوص زبان تاجیکی بیشتر در امر تدریس مورد استفاده قرار می گیرد. همچنین برنامه های رادیو تلویزیون قرقیزستان به زبان قرقیزی و برنامه هایی هم به زبان روسی و آلمان و زبان دونگن برنامه پخش می کنند.

به هرحال جماعت فارس زبان در کشورها به جز کشور جمهوری تاجیکستان معمولا ثبت نمی شوند و به شمار نمی آیند. و گرنه هم در ازبکستان و هم در قرقیزستان درصد قابل ملاحظه ای افراد فارس زبان زندگی می کنند.از نظر نشریات وضعیت مثل بقیه جمهوری ها از جمله جمهوری ازبکستان به جهت محدود بودن روابط و نهادها و نمایندگی هایی است که می توانند در این بخش آمارهای قابل استناد تولید کنند است و ما اطلاعات دقیقی در اختیار نداریم.

در عین حال این نکته نباید از نظر دور بماند که اگر بر اساس بعضی از تخمین ها بیش از 126 میلیون نفر یا صد و سی در کشورهای مختلف از جمله ایران،افغانستان وتاجیکستان به زبان فارسی سخن می گویند تنها هفتاد یا هشتاد میلیون نفر در جمهوری اسلامی ایران هستند و حدود شصت میلیون نفر در کشورهای دیگر یا به ثبت در نیامده اند یا با عنوان های دیگری شناخته شده اند.

بخش دوم در کانال ژئوپولیتیک ایرانی
@irgeopolitics