قصیدهٔ۳..۶۴. مرا ز آفت مشتی زیاد بازرهان. که بر زنای زن زید گشته‌اند گوا

قصیدهٔ۳

۶۴. مرا ز آفت مشتی زیاد بازرهان
که بر زنای زن زید گشته‌اند گوا

🍃🍃🍂🍁🍂🍃🍃
زیاد: نام مردی کافر که رسول اکرم(ص) را به فحشا متهم کرد و او را زیاد منکر خوانند. (فرهنگ لغات و تعبیرات خاقانی شروانی)

آقای دکتر سیّد جعفر شهیدی در کلاس درس خاقانی، اصل داستان را جعلی دانسته و دربارهٔ وجود شخصی به نام زیاد منکر تردید داشتند که آیا چنین کسی در زمان حضرت رسول بوده است یا خیر؟ زیاد در این بیت استعاره از دشمنان خاقانی است که به او ستم روا می‌دارند. شاعر در بیت دیگری از دیوان از این تهمت‌زنان خود چنین یاد کرده است:
زِ این خامهٔ دوشاخی اندر سه تا انامل
من فارد جهانم، وِایشان زیاد منکر
(دیوان، ۱۹۴)

زید: زید بن حارثه بن شراحیل کلبی، از صحابه، در کودکی بود که در جاهلیّت او را ربودند و خدیجه(س)، زوجهٔ پیامبر(ص) او را خرید و در هنگام ازدواج با پیامبر(ص) به آن حضرت هدیه کرد و پیامبر او را به فرزندی پذیرفت و آزادش گردانید و دختر عمّهٔ خود را به او داد و مردم همیشه او را ابن محمّد می‌خواندند تا آیهٔ «أدعوهُم لِآبائِهم» نازل شد. حضرت او را دوست داشت و در غزوهٔ موته فرماندهی سپاه را به او داد و او در همان غزوه به سال هشتم هجرت به شهادت رسید. زید همسر خود، زینب دختر جحش، را طلاق داد و رسول اکرم(ص) او را به زنی گرفت و داستان آن در قرآن و در تفاسیر ذیل آیهٔ۳۷ سورهٔ احزاب آمده است و یکی از علّت‌های این ازدواج شکستن سنّت جاهلیّت بود که زنان پسرخوانده‌هایشان را به ازدواج در نمی‌آوردند. (فرهنگ لغات و... خاقانی)

بین «زید» و «زیاد» جناس زاید و بین «زن» و «زنا» جناس شبه‌اشتقاق است؛ ولی با کمی تسامح می‌توان جناس مذیّل نیز دانست.

@khaghanieshervani