قصیدهٔ۶..۱۸. من همی در هند معنی راست همچون آدمم. واین خران در چین صورت گوژ چون مردم‌گیا

قصیدهٔ۶

۱۸. من همی در هند معنی راست همچون آدمم
وِاین خران در چین صورت گوژ چون مردم‌گیا

🍃🍃🍂🍁🍂🍃🍃
هند معنی: اضافهٔ تشبیهی از این جهت که هند به داشتن برهمنان و فرزانگان و داشتن آیین‌ها و اندیشه‌های شگفت‌آور مشهور بوده، به آن هندوستان و هند عالم معنی گفته‌اند و پیوند هند با آدم از آنجاست که آدم ابوالبشر بعد از رانده شدن از بهشت به سرندیب هند فرود آمد و از هند به جستجوی حوّا شتافت و او را در جدّه یافت و همراه با او به سرندیب بازگشت. (قصص‌الانبیای نیشابوری، ۲۰)
راست همچون آدمم: خاقانی ممکن است از راستی آدم دو معنی اراده کرده باشد؛ یکی به راستی و درستی حضرت آدم (ع) و دیگری به قامت انسان که متفاوت با دیگر موجودات، راست و مستقیم است.
خران: استعاره از دشمنان شاعر که در نادانی و بی‌خردی به خر مانند شده‌اند.
چین صورت: اضافهٔ تشبیهی، در مقابل هند معنی، چین به داشتن صورت‌گران معروف بوده است.
گوژ: خمیده، خمیده‌پشت.
مردم‌گیا: نام دیگر آن مهرگیا که در عربی یبروح‌الصّنم است و آن گیاهی است از تیرهٔ بادنجانیان که علفی است. این گیاه دارای ریشهٔ ضخیم و غالباً دوشاخه است و شکل ظاهری ریشه شباهت به هیکل آدمی دارد؛ به همین جهت افسانه‌های مختلف در بین ملل در مورد این گیاه از قدیم رواج یافته است. مهرگیا برای جلب دوستی مردم مثل شده است. در محاورهٔ عامّه و در اشعار، اغلب به این معنی اشاره می‌شود. گویند هر که مهرگیا داشته باشد، همه کس به شدت او را دوست می‌دارد. در تداول عامه به مهرگیا مردم‌گیا گفته می‌شود؛ چه شبیه آدمی است و در زمین چین روید و سرازیر و نگونسار است؛ چنانکه ریشهٔ آن به منزلهٔ موی سر اوست. نر و ماده دست در گردن هم کرده و پای‌ها در یکدیگر محکم ساخته‌اند؛ به هر حال، گیاهی است که با هر کس باشد، محبوب القلوب خلق شود. (گل و گیاه در ادبیات منظوم فارسی، غلامحسین رنگچی، مؤسسهٔ مطالعات و تحقیقات فرهنگی، تهران ۱۳۷۲.)
چین: در معنی «چین و شکن» که در اینجا مراد نیست، با «صورت» و «مردم» ایهام تناسب دارد و بین «هند» و «چین»، «آدم» و «مردم» تناسب و بین «راست» و «گوژ»، «معنی» و «صورت» تضاد است.
شاعر این معنی را در بیت دیگر نیز آورده است:

به هندوستان اصلی شو برای مردم معنی
به چین صورتی، تا کی پی مردم‌گیا رفتن؟
(دیوان، ۴۴۷)

معنی: من در سرزمین حقایق همچون آدم راست ایستاده‌ام و این جاهلان در عالم ظاهر خمیده هستند؛ یعنی به ظاهر انسانند و در بند ظاهرند.

@khaghanieshervani