‍ …مجلۀ علمی‌‍‌پژوهشی (دانشگاه اصفهان)

‍ #بررسی_عکس_اختیار_تسکین
#مجید_سرمدی #مهدی_شعبانی

مجلۀ علمی‌ـ‍‌پژوهشی #فنون_ادبی (دانشگاه اصفهان)
(دورۀ 9، شمارۀ 1 - شمارۀ پیاپی 18، بهار 1396، صفحۀ 161-172)

#چکیده
تسکین یکی از اختیارات شاعری است که طی آن شاعر می‌تواند یک هجای بلند به‌جای دو هجای کوتاه بیاورد؛ اما عکس اختیار تسکین (آوردن دو هجای کوتاه به‌جای یک هجای بلند) از نظر عروض‌پژوهان، صحیح نیست؛ لکن در شعر قدیم و نیز دورۀ متأخرتر، اشعاری دیده می‌شود که در آن‌ها از عکس اختیار تسکین استفاده شده است. عکس تسکین اگرچه ظاهراً به تقلید از شعر عرب (تبدیل مفاعیلن به مفاعِلَتن) اما غالباً در اوزان دوری که خاص شعر فارسی است به‌کار رفته است و به‌واسطۀ «واو»ِ غیردوری، با تبدیل هجای بلند وسط مصراع به دو هجای کوتاه، وزن «مفعول فاعلاتن دوبار» را بدل کرده است به «مفعول فاعلات مفاعیل فاعلاتن» که در شعر معزّی، عطّار و اوحدی و به‌ویژه خاقانی سابقه دارد و نیز این اختیار در وزن هزج اخرب «مفعول مفاعیلن دوبار» در شعر خاقانی و قوّامی مشهود است. عکس اختیار تسکین گاهی نیز در ارکان مفاعیلن و مفعولن اعمال شده و این ارکان را به‌ترتیب به مفاعِلَتن و مفتعلن بدل کرده که در شعر مولوی و حزین لاهیجی به‌کار رفته است.

#کلیدواژه‌ها
عروض؛ اختیار؛ عکس تسکین؛ واو غیردوری؛ خاقانی.
@ghazalshermahdishabani
goo.gl/eB4iKd