طنز در ادبیات تعزیه. طنز در ادبیات تعزیه

طنز در ادبیات تعزیه
تعزیه را باید از این دیدگاه دید نه یک دیدگاه کلان که نشان‌دهنده کلیت فراگیر و ظرفیت اعجاب‌انگیز آن در عرصه نمایش دراماتیک باورهای دینی سرزمین ما از دیرباز تاکنون است.
طنز در ادبیات تعزیه
به گزارش پایگاه خبری گُلوَنی، کتاب «طنز در ادبیات تعزیه» نوشته زنده‌یاد منوچهر احترامی است یکی از آثار گرانسنگ پژوهشی درباره تعزیه، به‌ویژه تعزیه‌های مضحک است که در آن اشقیا به سخره گرفته می‌شوند. این کتاب در سال ۱۳۸۵ از سوی سوره‌مهر و پژوهشگاه فرهنگ‌وهنر اسلامی منتشر شد و بلافاصله نایاب شد و روی چاپ دوم را ندید! برای نخستین بار مقدمه این پژوهش گران‌سنگ در فضای مجازی در دست‌رس علاقه‌مندان است. این کتاب ۹ فصل و ۳۷۹ صفحه دارد.
مقدمه
جدال بین خیر و شر، یک جدال ابدی است که از ابتدای خلقت، در رویایی‌ترین مکان عالم – بهشت برین – بین انسان و شیطان آغاز شده و با خروج آدم از بهشت و استقرار ناگزیر وی در کره خاکی، ادامه یافته و از قرار معهود، تا دنیا دنیاست و تا قیامِ قیامت، هم‌چنان ادامه خواهد داشت.
تجلی‌گاه این جدال بی‌امان، در سراسر جهان، کم و بیش عرصه بسیار وسیع اعتقادات قومی و باورهای آیینی است.
از آن‌جا که نمایش به مفهوم گسترده آن یکی از کهن‌ترین و اصیل‌ترین جلوه‌های تمدن بشری به‌شمار می‌رود، طبیعی است که اعتقادات و باورها، مهم‌ترین و باارزش‌ترین دستمایه‌های نمایش در نزد اقوام و ادیان گوناگون به‌شمار رود.
گامی فراتر بگذاریم و بگوییم که: این، ذات تعارض بین خیر و شر و پیچیدگی‌های ناشی از آن است که نماد و نمایش را به وجود می‌آورد. چون «هر جا که سادگی و نظم حکم‌فرما باشد، تئاتر و درام وجود نمی‌تواند داشت.» با این تعبیر، نمایش از بطن اغتشاش زاییده می‌شود و در دامان تعارض رشد می‌یابد و در مسیر پیچاپیچ ناهماهنگی حرکت می‌کند.
این یک حقیقت ملموس است که در مجموعه آثار مکتوب بازمانده از تمدن ایران باستان، متون نمایشی – آنگونه که در سایر تمدن‌های دیر سال، همچون یونان و روم، وجود دارد – یافت نمی‌شود. در آثار معماری کهن پارسی نیز، نمایشخانه و تئاتر روباز و سالن سرپوشیده و نظایر آن به چشم نمی‌خورد؛ اما آثار معدود و محدودی مانند نقوش ظرف‌های سفالی و نقاشی‌های «پنجکند» نشان می‌دهد که برگزاری مراسم آیینی، حداقل برای سیاوش، بزرگزاده ایرانی، سالیانی دراز وجود داشته است.
اینک در این روزگار نیز، حتی اگر کسی بگوید که مراسم نخل گردانی، نشانه‌های آشکاری از «سیاوشان» را در خود دارد، گمان نمی‌رود که سخنی به خطا گفته باشد.
علی‌رغم فقر چشم‌گیر در میراث مکتوب، فرهنگ شفاهی ما آثار نمایشی متنوعی را طی قرن‌ها حفظ و حراست کرده و به دست ما رسانده است که نشان می‌دهد نمایش اگرچه ظاهرا در حوزه حکومت رسمی، محلی از اعراب نداشته، اما در زندگی روزمره مردم از جاهی و جایگاهی برخوردار بوده و با توجه به شرایط اقلیمی، نوع معماری بومی و امکانات اقتصادی، غالبا در میدان مرکزی شهرها و روستاها اجرا می‌شده است. وجود مصطبه‌های کوچک و بزرگ و کوتاه و بلند در وسط میدان‌ها، تکیه‌ها و حسینیه‌های بسیاری از روستاهای کنونی ایران که انواع فرنگی آن هنوز هم در روستاهای قدیمی اروپا – مثلا: رم قدیم و ایتالیای امروز – وجود دارد، شاهدی بر این مدعاست.
تعزیه به‌عنوان نوعی از نمایش مذهبی، از لحاظ شکل، وامدار شیوه نمایش سنتی است و از لحاظ محتوا در عین حال که گوشه چشمی به شهیدان بزرگ عالم: ‌هابیل، ایرج و به‌ویژه یحیی‌بن زکریا و سیاوش دارد، بر پایه باورهای شیعی دین اسلام استوار است و امام حسین(ع) را به‌عنوان سالار و سرآمد شهیدان عالم می‌شناسد.
محققان با تکیه بر اسناد مکتوب، کوشیده‌اند ارتباط بین تعزیه را با «سیاوش‌خوانی»، و مراسم عزاداری را با «مویه مغان» به شیوه‌ای علمی بیان کنند.
این اسناد، بسیار معدود و پراکنده است و فاصله زمانی بین دو سند، گاهی به چندین قرن می‌رسد. علاوه بر این، در بررسی روند تکامل تعزیه، گاهی به مقتل‌ها نیز اشاره می‌شود. مقتل‌نویسی شیوه‌ای در تاریخ‌نگاری وقایع کربلاست و اگرچه مقتل‌ها اصلی‌ترین دستمایه‌های ساخت و پرداخت تعزیه به‌شمار می‌رود، ولی نقش معنی‌داری در ایجاد یا تکوین شیوه نمایشی تعزیه به‌عهده ندارد.
تعزیه در شکل امروزی، چه از آیین سوگ سیاوش نشأت گرفته باشد، چه معزالدوله دیلمی در سال ۳۵۲ هـ.ق، چراغ آن را روشن کرده باشد و چه از زمان کریم‌خان زند، آغاز شده باشد، هنری است منحصربه‌فرد و بی‌همتا که اگرچه می‌توان بین آن و تئاتر یونان از جهاتی، و نمایش‌های مذهبی قرون سطی از جهاتی دیگر، مشابهت‌هایی را جست‌وجو کرد و یافت؛ لکن به یقین می‌توان گفت که خود، دارای ساختاری مستقل و به دور از گرته‌برداری از شیوه‌های نمایشی در نزد سایر ملل است.
تعزیه با توجه به خاستگاه مذهبی آن، ذاتا نمایشی غمگنانه است؛ اما همین خاستگاه ویژه که موجب می‌شود شخصیت‌ها، چه مثبت و چه منفی، با بهره‌گیری از