پشتوانه واقعیت تاریخی، به‌صورت جدی وارد نمایش شوند، این امکان را نیز به وجود می‌آورد که شوخی و تفنن و مطایبه بدون این‌که لطمه‌ای ب

پشتوانه واقعیت تاریخی، به‌صورت جدی وارد نمایش شوند، این امکان را نیز به وجود می‌آورد که شوخی و تفنن و مطایبه بدون این‌که لطمه‌ای به روند پیشرفت حوادث بزند، جایی – و در بسیاری از موارد جای مهمی – در تعزیه داشته باشد. بر تولد برشت این نکته را به صورت یک قاعده چنین بیان می‌کند: «هر چه جدیت تاریخی یک اثر با عمق بیشتری جاافتاده باشد، آزادانه‌تر می‌توان عنان شوخ‌طبعی را رها کرد.»
در متن‌های قدیمی‌تر تعزیه، کلام غیرجدی و طنزآمیز، کمتر دیده می‌شود. در این تعزیه‌نامه‌ها، به منظور تخفیف اشقیا، غالبا کلمات موهن و سخیف و هزل‌آمیز مانند: روسیاه، دغا، ملعون، لعین، بی‌حیا، کافر، سگ، نجس و نظایر آن خطاب به آن‌ها ادا می‌شود، اما همراه با گسترش کمی و کیفی تعزیه، به تدریج این خطاب‌ها تلطیف می‌یابد و آرام آرام جای خود را به کلمات و عبارات تمسخرآمیز و عزل و هجو، و گاه شوخی و طنز و کنایه می‌دهد و به موازات آن، خلق موقعیت‌های کمیک و ایجاد تضادهای خنده‌برانگیز و شادی‌آور در دستور کار تعزیه‌پرداز و تعزیه‌گردان قرار می‌گیرد.
بهره‌گیری از عناصر گوناگون نمایشی مانند: حالت بدن، شیوه حرکت، نوع لباس، نقاب، صورتک (ماسک) و زبان (لهجه)، آن‌چنان که در هر نوع نمایشی کارساز است، در تعزیه نیز کمک فراوانی به خلق موقعیت‌های کمیک و ایجاد خنده می‌کند.
استفاده حساب شده از زیبایی‌های شعر – که همواره خدمت‌گزار هنر نمایش بوده است -، بکارگیری سخن منظوم به جای کلام منثور و بهره‌کشی از اغواگری‌های بی‌پایان وزن و ردیف و قافیه، در تک‌گویی‌ها و بده‌بستان‌ها، عاملی موثر در خلق فضاهای طنزآمیز و خنده‌برانگیز است و این همه، به همراه تغییر مداوم موسیقی کلام و به یاری مهارت‌های تعزیه‌خوان و تعزیه‌گردان، لحظات شادی‌‌آوری را در بسیاری از غم‌انگیزترین متن‌های تعزیه به وجود می‌آورد.
نکته اساسی دیگری که حائز اهمیت است، این است که تماشاگر تعزیه، پیشاپیش شخصیت‌های خوب و بد تعزیه را می‌شناسد و نسبت به رفتار و گفتار شخصیت‌ها، آگاهی کامل و قدرت پیش‌بینی دارد. هرگونه بازگویی و بازنمایی هنرمندانه رفتار و گفتار شخصیت‌ها، که تایید غیرمستقیم این آگاهی و قدرت در بیننده است، رضایت خاطر او را به همراه می‌آورد. این رضایت خاطر، تماشاگر را با شوقی مضاعف به تماشای تعزیه وامی‌دارد و هر کلام یا موقعیت طنزآمیزی لذتی مضاعف به او می‌بخشد و او را با شدت بیشتری به خنده می‌اندازد.
تعزیه در عمر دویست ساله خود، چه از حیث کلام و چه از حیث مضمون، تغییر و تحول بسیاری پذیرفته و در عین حفظ ویژگی‌های اصلی، دستخوش دگرگونی‌های بی‌شماری شده است. گفت‌وگوهای بلند پنج – شش بیتی و خطابه مانند بین شخصیت‌ها، طی دوران تکامل تعزیه، تبدیل به بده‌بستان‌های یک بیتی و یک مصرعی شده و حتی گاهی یک مصرع با تقطیع مناسب وزن، به دو یا حتی سه بند دیالوگ تقسیم شده و دست تعزیه‌ساز و تعزیه‌گردان را در ایجاد موقعیت‌های طنزآمیز کلامی و حرکتی باز گذاشته است.
مضامین برگرفته از مقتل‌ها و تاریخ نگاره‌های مذهبی نیز، آرام آرام جای خود را به افسانه‌های مذهبی و گاهی صرفا تاریخی داده و در آخرین روزهای رواج تعزیه – در سال‌های پایانی حکومت قاجاریه – مضامین اجتماعی و مسائل مبتلا به روز به آن راه یافته و چشم‌اندازی هرچند رویایی برای تبدیل تعزیه و یک هنر زنده و پویا به وجود آورده است.
اما تعزیه‌ها غالبا با همان کیفیتی که سروده شده و به همان صورتی که از زیر دست تعزیه‌نویسی در آمده، به دست ما نرسیده است.
مقایسه نسخه‌های متعدد موجود از یک تعزیه‌نامه واحد، نشان می‌دهد که متون تعزیه، بیش از هر متن دیگری دستخوش تغییرات مداوم شده است.
علل و عوامل گوناگونی موجب این تغییرات هستند که از میان آن‌ها می‌توان به موارد زیر به‌عنوان تاثیرگذارترین این عوامل اشاره کرد:
از متن تعزیه برای اجرا معمولا نسخه‌های متعدد تهیه می‌شود: نسخه تعزیه‌گردان، شامل متن کامل تعزیه و نسخه تعزیه‌خوان، به تعداد نقش‌ها، برای هر نقش یک نسخه، شامل متن مربوط به همان نقش. این شیوه بکارگیری نسخه تعزیه، خواه ناخواه، موجب تغییرات مداوم در متن تعزیه می‌شود.
یک متن واحد تعزیه، توسط دسته‌های متعدد تعزیه‌خوان، طی سال‌های متمادی اجرا می‌شودو چنین استفاده گسترده‌ای از یک متن واحد، مستلزم دست به دست شدن نسخه‌ها و رونویسی‌های مکرر توسط کاتب‌های غیرحرفه‌ای و به تبع آن، بدخوانی و غلط‌نویسی متن از یک سو و اعمال سلیقه‌های شخصی و ذوق‌آزمایی‌های فردی از جانب کاتبان و نسخه‌نویسان، از سوی دیگر است.
تعزیه‌گردان‌ها، با هدف اجرای بهینه تعزیه، متن‌های متفاوت یک تعزیه را جمع‌آوری می‌کنند و با انتخاب و تلفیق بخش‌هایی از چند متن، یک متن واحد جدید به وجود می‌آورند. ایجاد ترکیب و اختلاط بین دو یا چند متن، در غالب موارد بین تعزیه‌نامه‌های با موضوع واحد انجام می‌گیرد، اما در مواردی از این حد نیز فراتر می‌رود و دو یا چند تعزیه ب