در جستجوی حقایق شهریور۱۳۲۰ مشهد قسمت هشتم. 🔴آذری خاکستر
در جستجوی حقایق شهریور1320 مشهد قسمت هشتم
🔴آذری خاکستر
@oralhistori
حضور روسها در شهر مشهد فضای آزاد و متفاوت ارمغان میآورد. هر چند با حضور ارتش سرخ نیروی نظای مشهد منحل میشود و روسها در صدد هستند تا با ایجاد ایستگاهها و پاسگاهها نظم و امنیت به وجود آورند. ولی در گزارشهایی پراکنده مواردی مبنی بر سرقت در شهر مشهد وجود دارد؛ و در نواحی مختلف خراسان شاهد قیامهای هستیم. در بهمن ماه 1320 صولت السلطنه هزاره علیه حکومت مرکزی شورش میکند و مناطق مختلف جنوب خراسان در دست میگیرد و به حمایت از وی در شمال خراسان نامنیهاگزارش شده است.
بخشی از اطلاعات ثبت شده راجع به طرح تاریخ شفاهی شهریور 1320 مشهد به موضوع امنیت میپردازد. مرحوم عباسقلی جلایر متولد 1302مشهد از آخرین بازماندگان حکام محلی کلات بود. در سال 1384 مصاحبه مفصلی با ایشان انجام شد که بخشی از این مصاحبه به قیام صولتالسلطنه هزارهای اختصاص دارد. وی از جمله افرادی است که به عنوان سواره در رکاب صولت حضور داشته است. در بخشی از این مصاحبه آمده است .
«پدر صولت در زمان ناصرالدین شاه به خاطر درایت و شجاعتی که داشت لقب شجاعالملک مفتخر گردید و حکومت جام و باخرز و تایباد داشت. مرحوم شجاعالملک با خانواده جلایر که از حکام محلی کلات از دوره افشاریه تا اوخر قاجار بودند وصلت میکند. اولین زن صولت6السلطنه به نام تاج خانم خواهر عباسقلی جلایر بوده است بنابراین ارتباط نزدیکی بین آنها وجود داشته است.
رضاشاه در اوایل سلطنت رؤسای عشایر را از محل خودشان به جاهای دیگر کوچ داده و صولت را هم به شیراز میفرستد و در فیروزآباد ساکن میشود. با سقوط رضاشاه بعد از شهریور 1320 صولت به مشهد مراجعت میکند. وی تحت تاثیر عوامل خارجی دست به قیام میزند. هر چه عموهایم او را نصیحت میکنند که دولت املاکت را پس میدهد ولی کارساز نمیشود. وی به اتفاق سوارانش که اغلب از زارهها بودند سرخس، فریمان و تایباد را تصرف میکند و مشغول رتق و فتق امور میشوند. چون روسها در مشهد بودند و ارتش هم وجود نداشت بنابراین طی قراردادی که بین ایران و روس منعقد میشود روسها اجازه میدهند که ارتش در مشهد مجدد تشکیل شود.
سواران صولت در سنگ بست مستقر میشوند و زمانی که قشون ایران از تهران به سنگ بست مشهد میرسند درگیری به وجود میآید که صولت شکست میخورد و به همراه حدود دویست نفر از سوارهها به کلات نادر رهسپار میشود. دژ طبیعی کلات و وجود اقوام وی در آنجا از جمله دلایل حضور صولت در کلات است. نیروهای نظامی در تعقیب وی به درگز و سپس کلات میرسند حاج محمد خان و صارم درگزی میانجیگری کرده و به صولت پیغام میدهند که اگرتسلیم شود دولت تامین میدهد. بنابراین صولت السلطنه تسلیم شده و خودش را به قشون معرفی میکند.»
چنین به نظر میرسد قیام صولت در جهت دستیابی به منافع شخصی بوده است و در بعد سیاسی چندان مطرح نیست. زیرا صولت در برای گرفتن املاکش اقدام کرده بود و پس از اینکه حکومت مرکزی پاسخ مناسبی به خواسته وی نداده است بنا به سرپیچی و قیام میگذارد. در واقع فضای ایجاد شده پس از شهریور 1320 به مخالفان رضاشاه فرصت داد تا اعتراضشان را به اشکال مختلفی نشان دهند. به اعتقاد عباسخان جلایر تحریک خارجیهادر این موضوع بیتاثیر نبوده است. بیتفاوتی روسها نسبت به این موضوع قابل تامل است. زیرا در دوره قاجار سرداران یا افرادی که علیه حکومت مرکزی در خراسان قیام میکردند هرگاه تحت فشار بودند و یا شکست میخوردند به روسیه فرار میکردند.
سرانجام در درگیری بین صولت با ماموران ژاندارم وب به ضرب گلوله کشته میشود. و این قیام خاتمه پیدا میکند.
همچنین در شمال خراسان فرج بیگ به همراه گروهی از عشایر بیچرانلو وسیف کانلو دربهمن ماه 1320 در شیروان موجب ناامنی میشوند. بعد از شهریور، هر چند در خارج از شهر مشهد شاهد ناامنی هستیم ولی شهر در آرامش به سر میبرد. فقط درگیریهای حزبی و متینگها بخشی از دغدغههای سیاسی آن ایام است. ذچنین به نظر میرسد تحولات فکری و فرهنگی صورت گرفته در شهر مشهد در ابعاد مختلفی میتوان بررسی کرد. موضوع شکلگیری حزب توده و عکسالعمل جامعه مذهبی مشهد به این موضوع میتواند از مبحث مهمی باشد که به آن پرداخته میشود.
تاریخ شفاهی
@oralh ارتباط با ما
https://telegram.me/oralhistori