♦️درباره دوگانه «زایر-محقق».. ✍️محمدرضا پویافر. [بخش دوم و پایانی]

♦️درباره دوگانه «زایر-محقق»

✍️محمدرضا پویافر
[بخش دوم و پایانی]

- مناقشه نهایی در مورد علم و پژوهش اساساً در این مورد است که از عینیتی که سالهاست از آن حرف می زنیم و مدعای آن را داریم، چه کاربردی انتظار داریم؟ به ویژه در پژوهشهای کیفی که هدف، نه تبیین و پیش بینی، بلکه فهم و تفسیر مناسب از واقعیت مورد بررسی به ویژه از طریق همدلی با کنشگران و مردمی است که درگیر آن مسأله یا واقعیت اجتماعی هستند، حد این بی طرفی ارزشی کجاست؟
تعیین این حد و مرز به ویژه از آن رو اهمیت دارد که بدانیم در یک پژوهش کیفی- مثلاً پیاده روی اربعین- از یک سو محقق باید نگاه خود را به عنوان ناظر بیرونی نسبت به واقعیت حفظ کند تا روایت او از یک آیین پیاده روی زیارتی بزرگ روایتی منطبق بر واقعیت – و نه مطابق با میل او یا برخی از زایران باشد.
از سوی دیگر هم باید بتواند تا جایی به موضوع نزدیک شود تا بتواند چنین تجربه پیچیده، عمیق و چندلایه ای از دین را دقیقاً از نگاه یک مومنِ دلباخته درک کند. دوگانگی در تجربه متناوب بین زیارت و پژوهش از همین روست. و البته که مطابق با نظر حسن محدثی این کار، به ویژه برای پژوهشگرِ مومن دیندار کاری به شدت سخت تر از یک پژوهشگر غیر دیندار خواهد بود. اما این را هم باید افزود که هرچه نگاه محقق به واقعیتِ دینی، درونی تر باشد همدلی او با موضوع مورد مطالعه اش آسان تر و هرچه نگاه و موضع او بیرونی تر باشد، دوری او از جهتگیری های ارزشی در خلال گزارشِ مطالعه علمیِ پدیده دینی همچون اربعین، آسان تر انجام خواهد شد. این در واقع یک طیف دوقطبی از اهداف یک پژوهش اجتماعی در مورد دین است که یک سوی آن فهمی همدلانه از پدیده ای مثل زیارت و سوی دیگر آن روایتی فارغ از ارزشهای دینی از آن پدیده است. مهم آن است که پژوهشگر - چه فردی مذهبی با نگاهی کاملاً درون دینی و چه فردی با موضعی کمتر عاطفی نسبت به دین– در جهت رسیدن به فهم و تفسیر از واقعیت دینی مورد بررسی اش متعهدانه تلاش کند و علاوه بر تقوای دینی، «تقوای علمی» هم داشته باشد.
به نظر می رسد داشتن هر دو گونه از این تقوا امکان پذیر است و از همین رو دو گانه «زایر- محقق» با تعابیری که در بالا گفته شد، می تواند محقق شود.

#یادداشتها
#محمدرضا_پویافر

«دین و جامعه» کانال مرجع محتوای تخصصی مطالعات اجتماعی دین
@religionandsociety