لزوم تجدید ساختار نظام گزینش آموزش عالی

لزوم تجدید ساختار نظام گزینش آموزش عالی

دانش‌‌گاه‌های دولتی خوب یکی از قابل‌دفاع‌ترین نهادها در ایران هستند که در هشت دهه گذشته عمل‌کرد قابل قبولی برای ایجاد فرصت‌های جابه‌جایی اجتماعی عمودی داشته‌اند. هر چند کسب و کار کلاس کنکور و تدریس خصوصی در دو دهه قبل تا حدی این مسیر را مختل کرده ولی باز به لطف دلایل مختلف، هنوز هم کسب رتبه خوب و تحصیل در یک دانش‌گاه درجه یک یکی از مطمئن‌ترین مسیرها برای بالارفتن در نردبان اقتصادی-اجتماعی است. ضمن این‌که رقابتی بودن ورود عملا شانس تخصیص منابع دولتی برای قابل‌ترین متقاضیان را تضمین کرده است (هر چند مثل هر گزینش دیگری مقداری خطا هم در آن وجود دارد).

چون منابع محدود است مجبوریم که برای ورود به دانش‌گاه‌های خوب (و نیز رشته‌های حساسی مثل پزشکی) امتحان ورودی رقابتی داشته باشیم. ولی این وسط این سوال اساسی مطرح است که آیا لازم است همه چند صد هزار متقاضی ورود به دانش‌گاه هزینه مرده (Deadweight Cost) شرکت در رقابت کنکور و آمادگی چند ساله برای آن را بپردازند؟ می‌دانیم که آماده شدن برای کنکور اثر اندکی روی مهارت‌های واقعی افراد دارد (اگر اثر منفی نداشته باشد) و بیش‌تر یک مکانیسم تفکیک (Screening) برای انتخاب است. در نتیجه عمده انرژی مصروف شده برای امتحان عملا هدر می‌رود. اگر هزینه مطلوبیت و فرصت کار از دست رفته را روی چند صد هزار متقاضی جمع بزنیم احتمالا به رقم عظیمی خواهیم رسید.

به نظرم با کاهش تعداد متقاضیان کنکور و وجود ظرفیت‌های خالی، وقت آن است که یک مطالبه عمومی برای بازنگری نظام گزینش دانش‌جو و تغییر ساختار قدیمی که نزدیک چهار دهه عمر دارد شکل بگیرد. از نظر من سیستم فرانسوی یکی از الگوهایی است که می‌تواند برای ایران مورد توجه باشد: ترکیبی از دانش‌گاه‌های نخبه‌‌گرا با کیفیت درجه یک و امتحان ورودی بسیار سخت (ولی مورد توجه درصد کوچکی از متقاضیان)٬ به موازات یک نظام آموزشی عالی با روی‌کرد اجتماعی و باز برای همه شهروندان٬ که در کنار آموزش تخصصی، روی توسعه مهارت‌های عمومی و پرورش شهروندان توان‌مند متمرکز است و ورود به آن نیاز به امتحان ورودی ندارد.

این نظام دولایه‌ای به صورت پیشینی بخش زیادی از متقاضیان را از اتلاف وقت برای کنکور باز می‌دارد و به آن‌ها اطمینان می‌دهد که می‌توانند جوانی‌شان را صرف تجربه‌های زندگی و یادگیری امور مهم‌تری (از جمله مهارت‌های عملی) کرده و نهایتا هم جایی در دانش‌گاه و در رشته مورد نظر داشته باشند. البته مطمئنا می‌شود استدلال کرد که الان در واقعیت هم تا حدی همین اتفاق می‌افتد. عکس‌هایی که از خوابیدن متقاضیان در جلسه منتشر شد کمابیش همین پیام را داشت. ولی وضعیت فعلی بیش‌تر یک تعادل ضمنی و با ابتکار شخصی است٬ تا این‌که محصول یک طراحی جدید و کارآمد برای حذف استرس و اتلاف کنکور باشد.

@hamedghoddusi کانال یک لیوان چای داغ٬ نوشته‌های حامد قدوسی