در دانشگاه استیونس نیوجرسی اقتصاد درس میدهم. حوزه تخصصم اقتصاد خرد کاربردی، اقتصاد انرژی و منابع طبیعی، مدیریت ریسک و کنترل بهینه تصادفی است. به علوم انسانی هم علاقهمندم. مسایل توسعه و سیاستگذاری ایران را دنبال میکنم و گاهی چیزهایی مینویسم.
اندازه مقیاس سرمایهگذاری انرژی نو: بحثهای تکمیلی، بخش اول
اندازه مقیاس سرمایهگذاری انرژی نو: بحثهای تکمیلی، بخش اول
مطلب قبلی باعث شد تا دهها نقد و کامنت مفید از خوانندگان و دوستان عزیز دریافت کنم که موضوع را به یک کلاس درس برای خود من تبدیل کرد (به عنوان یک تجربه، هر بار مطلبی مینویسم که نوعی جنبه مهندسی هم دارد - مثلا در مورد آب و انرژی - حجم و کیفیت بازخوردها یک اندازه بزرگی بالاتر میرود.) اینجا خلاصهای از برخی نقدها و پاسخ برخی سوالات را مینویسم.
۱) سوال: فایده این تخمین چیست؟ این تخمین به خود من کمک کرد تا تصوری از «اندازه» مصرف انرژی اولیه و ثانویه در بخشهای مختلف و حجم ذخیره (Stock) سرمایه در این بخشها پیدا کنم. الان شهود بهتری دارم که اگر حالت تعادل (Steady State) اقتصاد ایران در گذار به انرژیهای نو را در نظر بگیریم، حجم انباشت سرمایه در بخش بالادست انرژی چیزی از اندازه مقیاس ۱۰۰۰ میلیارد دلار (و نه مثلا ۱۰۰ یا ۱۰۰۰۰ میلیارد) است. حدس میزنم خیلیهای دیگر هم چنین شهودی در ذهن نداشتند.
۲) نتیجه کاربردی: اگر فقط روی بخش برق متمرکز شویم، تحول بخش برق فعلی کشور به انرژی نو چیزی بین ۲۵۰ تا ۳۵۰ میلیارد دلار سرمایه لازم دارد. بنابراین به عنوان یک عدد سرانگشتی میتوانیم به خاطر بسپریم که هر «یک درصد سهم انرژی نو در سبد برق کشور» چیزی حدود «سه میلیارد دلار» هزینه دارد.
۳) نقد: مهمترین خطای منطقی تخمین قبلی این بود که من «ورودی» حاملهای مایع به بخش حمل و نقل و «خروجی» بخش انرژی نو را با هم مقایسه کرده بودم. این خطای مهمی است و باید اصلاح شود. اگر ضریب تبدیل انرژی در بخش حمل و نقل و ساختمان را حدود ۳۵٪ بگیریم و فرض کنیم که انرژی برق با کارایی خیلی بیشتر به «کار نهایی» تبدیل خواهد شد، باید معادل انرژی فعلی در بخش برق را نزدیک نصف مقدار تخمینشده بگیریم. در نتیجه تخمین سرمایهگذاری به حدود ۸۰۰ تا ۱۰۰۰ میلیارد دلار کاهش پیدا میکند. من از عدد ۱۰۰۰ میلیارد دلار برای سهولت به خاطرسپردن آن استفاده میکنم. البته در این صورت باید تلفات انتقال برق را هم در محاسبات وارد کرده و ظرفیت را متناسب با آن تعدیل کرد.
۴) نقد: نکته مهم و منطقی دیگر این بود که این محاسبه بین «بازنشسته کردن زودرس داراییهای موجود» و «جایگزینی انرژی نو با داراییهای در حال استهلاک» تفاوت نمیگذارد. اگر بخواهیم دقیق و منصف باشیم، باید توجه کنیم که بخشی از این هزار میلیارد دلار در هر صورت باید نگهداری تجهیزات موجود و یا جایگزینی ظرفیتهای در حال استهلاک سرمایهگذاری شود. در نتیجه محاسبات باید یک قدم دقیقتر شده و «تفاضل» سرمایهگذاری روی سناریوی ادامه وضع موجود و گذر به انرژی نو ارائه شود. البته چون انرژی نو خیلی سرمایهبر از انرژیهای فسیلی است، این تفاضل باز عدد کوچکی نخواهد بود و احتمالا نزدیک به ۵۰۰-۷۰۰ میلیارد دلار خواهد بود.
۵) سوال: آیا یک سیستم انرژی نو میتواند صرفا از انرژی خورشیدی تشکیل شود؟ طبعا نه. یک سیستم ملی برق باید ترکیبی از انواع فناوریها (بار پایه، انرژیهای نو متعدد و فناوریهای واکنش سریع) را کنار هم داشته باشد. ما از انرژی خورشیدی به عنوان پراکسی از انواع فناوریهای انرژی استفاده کردیم تا تخمینها راحتتر شود. این کار اشکال منطقی ندارد چون اگر فرض کنیم که در در مارجین میزان «هزینه تمام شده انرژی» (LCOE) فناوریهای مختلف انرژی نو نزدیک به هم است میتوانیم همه را به یک واحد مشترک تبدیل کنیم و از پیچیدگی جزییات فناوریهای مختلف برای تخمین سرانگشتی خلاص شویم.
۶) نقد: میزان مصرف انرژی را در حالت فعلی (Status Quo) گرفته و پتانسیل کارایی انرژی و کاستن از مصرف نهایی را دخیل نکرده است. نکته درست و مهمی است. بازده افزایش کارایی انرژی بالاتر از تحول شیوه تبدیل است و نقطه شروع باید آنجا باشد. ولی دقت کنیم که ارتقاء کارایی انرژی خودش فعالیتی سرمایهبر است و به هر حال اگرچه از میزان انرژی مورد نیز در بخش بالادست کم میکند ولی خطای خیلی بزرگی در تخین اندازه کل انرژی لازم برای انتقال به وضعیت جدید ایجاد نمیکند.
۷) سوال: چه عناصر دیگری در این تخمین حساب نشدهاند؟ پاسخ: هزینه ذخیرهسازی بزرگمقیاس، هزینه ظرفیت احتیاطی، هزینه هوشمندسازی شبکه، هزینه شبکههای انتقال و غیره. اگر این موارد را لحاظ کنیم هزینه سرمایهای بزرگتر خواهد شد.
۸) نقد: این عدد «هزار میلیارد دلار» قرار نیست یکشنبه اتفاق بیفتد و در یک زمان ۲۰-۳۰ ساله محقق خواهد شد. پاسخ: این نکته درست است ولی اصل بحث ما را مخدوش نمیکند. هدف ما ارائه تصویری از انباشت سرمایه نهایی در زمان پایان گذر بود (یا به زبان اقتصادی میتوانیم به معادل امروز کل سرمایهگذاریهای آینده فکر کنیم)
نقدها و بحثهای تکمیلی ادامه خواهد داشت ...
تماس با نویسنده @hamed_ghoddusi
@hamedghoddusi