در دانشگاه استیونس نیوجرسی اقتصاد درس میدهم. حوزه تخصصم اقتصاد خرد کاربردی، اقتصاد انرژی و منابع طبیعی، مدیریت ریسک و کنترل بهینه تصادفی است. به علوم انسانی هم علاقهمندم. مسایل توسعه و سیاستگذاری ایران را دنبال میکنم و گاهی چیزهایی مینویسم.
بانک مرکزی ایران: محدودیتها، چالشها و فرصتها (بخش دوم)
بانک مرکزی ایران: محدودیتها، چالشها و فرصتها (بخش دوم)
محبوبه داودی (دانشگاه صنعتی شریف)، حامد قدوسی (SIT)
در قسمت اول مطلب گفتیم که بازی پونزی بانکها -پیشنهاد سودهای بالا جهت جذب سپرده - منجر به افزایش ضریب تکاثر و در نتیجه رشد شدید نقدینگی در چند سال گذشته شد. گرچه نرخ ذخیره قانونی هم کاهش یافت، اما داراییهای موهوم بانکها - که بدون نیاز به افزایش سرمایه توان خلق نقدینگی اعطا میکرد - مسیر جدیدی برای افزایش ضریب تکاثر ایجاد کرده و نسبت نقدینگی خلق شده توسط بانکها به پایه پولی بانک مرکزی بالا رفت. مکانیزم افزایش ضریب تکاثر در این شرایط متفاوت از شرایط عادی است که در آن تغییر ضریب تکاثری از مسیر تغییر نرخ های ذخایر اتفاق میافتد. تجربه این سالها شاید برای بسیاری از تحلیلگران اقتصاد پول در ایران جدید و متفاوت بوده و باعث شده نقش فعال «بانکهای تجاری» و اعتبارات اعطایی آنان در خلق پول و نقدینگی جدیتر گرفته شود. به عبارت دیگر، در چهار سال گذشته کسری بودجه دولت و خالص بدهی بخش دولتی به بانک مرکزی (مکانیسم سنتی خلق نقدینگی از طریق افزایش پایه پولی در ایران) نقش درجه اول را در گسترش نقدینگی نداشته است و اعتبارات بانکهای تجاری جای آن را گرفته است.
برای توضیح بهتر محدودیتها و اختیارات بانک مرکزی ایران، در این قسمت روی سهدسته ابزارهای در اختیار بانک مرکزی برای هدفگذاری و کنترل تورم متمرکز میشویم: ۱) ابزارهای نرخ بهره به عنوان اولین و مهمترین ابزار برای کنترل تورم در کوتاه مدت و میان مدت ۲) نرخ ارز: سوآپ ارزی یکی از ابزارهای مورد استفاده بانکهای مرکزی با هدف کاهش نوسانات و شوکها در اقتصاد و در نتیجه تورم است. ۳) نظارت و تنظیمگیری بانکها با کنترل سلامت بانکی به حفظ هدف تورمی در میان مدت و بخصوص بلندمدت کمک میکند. چرا که در صورتی که بانکها وارد عملیات پرریسک شوند، بانک مرکزی نهایتا ناگزیر خواهد بود به عنوان آخرین قرضدهنده وارد عمل شده و با گسترش سطح اعتبارات و اعطای منابع جدید به بانکها، هدف ثبات قیمتها را فدای هدف ثبات نظام مالی کند.
از بین این سه ابزار مهمترین ابزار برای کنترل تورم در کوتاه مدت ابزارهای بهرهای است. در سخنرانی رییس جدید بانک مرکزی از اهمیت فعال کردن «عملیات بازار باز» صحبت شد که «ایجاد و عمق بخشیدن به بازار بدهی» از جمله زیرساختهای مرتبط با آن است. سیاستگذاری پولی بانک مرکزی به صورت متداول از طریق ایجاد کریدور نرخ بهره صورت میگیرد؛ ما در این قسمت بحث کریدور نرخ بهره را با تفصیل توضیح میدهیم: یک کریدور نرخ بهره از سه جزء تشکیل میشود: الف) سقف این کریدور: همان نرخی که بانک مرکزی با آن به بانکها هر میزانی که نیاز داشته باشند، وام میدهد. این نرخ عملا سقف نرخ بهره را در اقتصاد تعیین می کند چون در یک بازار رقابتی هیچ عاملی حاضر نخواهد شد از منبع دیگری بالاتر از این نرخ وام بگیرد. ب) کف این کریدور نرخ سود پرداختی روی سپرده های بانکها نزد بانک مرکزی است چون پرداخت بهرهای بالاتر از این برای بانک صرف ندارد. پ) نرخ اصلی «نرخ سیاستی» است که در داخل این کریدور قرار دارد. کریدور در واقع کران بالا و پایین نرخ بهره «سپردهها» و «وامها»ی بانکهای تجاری را تعیین میکند و اصولا عملیات بازار باز برای اجرایی کردن نرخ بهره سیاستی مورد استفاده قرار میگیرد.
تماس با نویسنده @hamed_ghoddusi
@hamedghoddusi