خاقانی شروانی

خاقانی شروانی

شرح قصائد خاقانی؛ بر اساس شرح برزگر خالقی کانال دیگر ما: گزینهٔ شعر معاصر @gozineyesher لینک پست اول: https://t.me/khaghanieshervani/4

قصیدهٔ۵..۸. گرت حلهٔ حیات مطرز نگرددت. اندیک درنماندت این کسوت از بها!

🍃🍃🍂🍁🍂🍃🍃. حله: جامهٔ نو، پوشاکی که همهٔ بدن را بپوشاند، برد یمانی، ردا. حلهٔ حیات: اضافهٔ تشبیهی، جامه و ردای زندگی، پوشش زندگی. مطرز: طراز داده شده، زینت داده شده. اندیک: خاقانی این لغت را بسیار به کار برده است و آن لفظی است از کلمات تمنا که در عربی «لیت»، «لعل» و «عسی» گویند و در فارسی «بود که»، «باشد که» و «امید است که». کسوت: جامه و لباس …معنی: اگر نتوانستی جامهٔ زندگی و حیات را بیارایی، امید است که آن را از ارزش و اعتبار نیز نینداخته باشی؛ یعنی چنانچه نتوانستی به درجات عالی انسانی برسی، لااقل بتوانی به کمترین درجهٔ انسانی نایل شوی.. ...

قصیدۀ۵..۷. در رکعت نخست گرت غفلتی برفت. اینجا سجود سهو کن و در عدم قضا

🍃🍃🍂🍁🍂🍃🍃. رکعت نخست استعاره از دورل اول زندگی، جوانی. سجود سهو: سجدۀ سهو، و آن دو سجده است که باید در این موارد در نماز به جای آورد:. اول: سخن گفتن در بین نماز سهوا؛. دوم: سلام دادن نماز در غیر موقع خود؛. سوم: فراموش کردن تشهد؛. و چهارم: شک در نماز چهار رکعتی؛ به این ترتیب که بعد از سجدۀ دوم شک کند که چهار رکعت خوانده یا پنج رکعت و نیز در دو مورد احتیاط مستحب آن است که سجدۀ سهو انجام دهد. اول: در جایی که یک سجده را فراموش کند. دوم آنکه: در جایی که باید بنشیند؛ مثلا موقع خواندن تشهد اشتباها بایستد، یا در جایی که باید بایستد، اشتباها بنشیند؛ مثلا موقع خواندن حمد و سوره اشتباها بنشیند و احتیاطا برای هر چیزی که در نماز به اشتباه کم یا زیاد شود. ...

قصیدهٔ۵..۶. در پردهٔ عدم زن زخمه، ز بهر آنک. برداشته است بعد فروداشت، این نوا

🍃🍃🍂🍁🍂🍃🍃. پردهٔ عدم: اضافهٔ تشبیهی، نیستی به نغمه و آهنگ مانند شده است. نغمه و آهنگ عدم نیستی. زخمه زدن: مضراب زدن، ساز زدن. برداشت: مقابل فروداشت، ابتدای ساز یا آواز، بلند کردن آواز تا منتهای مقصود. نظامی می‌گوید:. از پی هر شامگهی چاشتی است. آخر برداشت فروداشتی است. (مخزن‌الاسرار، ۱۲۱). ...

قصیدهٔ۵..۵. رخش تو را بر آخور سنگین روزگار. برگ گیا نه و، خر تو عنبرین‌چرا!

🍃🍃🍂🍁🍂🍃🍃. رخش: استعاره از جان و روح. آخور سنگین: آخوری که از سنگ ساخته شده باشد و در آن آب و علفی نباشد. آخور سنگین روزگار: اضافهٔ تشبیهی، روزگار به آخوری مانند شده است که در آن غذا و قوتی نیست و نفع و فایده‌ای ندارد. برگ‌گیا: استعاره از قوت و غذای اندک. خر: استعاره از تن و جسم. عنبرین‌چرا: ترکیب وصفی مقلوب، چراگاه و چراخور عنبرین و عنبرآگین---». عنبر: ماده‌ای است چرب و خوشبو و سیاهرنگ که از رودهٔ نوعی وال یا ماهی عنبر (کاشالو) گرفته می‌شود. این ماده در عطرسازی به کار می‌رود. ...

قصیدهٔ۵..۴. جان از درون به فاقه و، طبع از درون به برگ. دیو از خورش به هیضه و، جمشید ناشتا

🍃🍃🍂🍁🍂🍃🍃. فاقه: فقر و نیازمندی، درویشی. طبع: آب و گل، ظاهر و صورت. برگ: توشه، تاب و توان، سامان. دیو: استعاره از بعد مادی و جسمانی انسان. هیضه: پرخوری، اسهال و روانی شکم. جمشید: پسر طهمورث و چهارمین پادشاه پیشدادی که پس از پدر، به روایت بلعمی بعد از برادرش، طهمورث، در سلسلهٔ پیشدادیان به جای او نشست. وی برای اولین‌بار، سلاح، شمشیر، کرباس، ابریشم و رنگ‌های الوان را به کار گرفت و رشتن و لباس دوختن، کشتی‌رانی و پزشکی را به مردم آموخت. جمشید عطر را اختراع کرد و نیز دیوان را به اطاعت خود درآورد و آن‌ها را به قطع اشجار و ساختن آجر و بنای خانه و گرمابه واداشت. ...

قصیدهٔ۵..۳. آن به که پیش هودج جانان کنی نثار. آن جان که وقت صدمهٔ هجران شود فنا

🍃🍃🍂🍁🍂🍃🍃. هودج: کجاوه، محمل‌. صدمه: آسیب و زیان …معنی: بهتر است آن جانی را که در نتیجهٔ آسیب فراق یار نابود می‌شود، در پیش مقدم یار نثار کنی..

قصیدهٔ۵..۲. جهدی بکن، که زلزلهٔ صور دررسد. شاه دل تو کرد بود کاخ را رها

🍃🍃🍂🍁🍂🍃🍃. صور: بوق و شاخ حیوان که آن را می‌نوازند. (نک: قصیدهٔ۴؛ بیت۳۸). زلزلهٔ صور: لرزش و حرکت سخت زمین پس از دمیدن صور اسرافیل که هنگام قیامت رخ خواهد داد. اشاره است به آیهٔ اول سورهٔ حج: یٰا ایها الناس اتقوا ربکم إن زلزلة الساعة شیء عظیم. ای مردم، از پروردگارتان بترسید که زلزلهٔ قیامت حادثهٔ بزرگی است. کاخ: استعاره از تن و جسم.. معنی: جهدی کن تا قبل از فرارسیدن مرگ و برپاشدن قیامت، شاه دل را از کاخ تن رها کنی تا به مصداق «موتوا قبل أن تموتوا» به ترک علایق و خواهش‌های نفسانی نایل شوی و به حیات ابدی و جاودان برسی.. ...

🌲 «شروع قصیدهٔ پنجم» 🌲.. قصیدهٔ۵..۱. طفلی هنوز بستهٔ گهوارهٔ فنا

مرد آن زمان شوی که شوی از همه جدا. 🍃🍃🍂🍁🍂🍃🍃. بسته: وابسته، اسیر و مقید. گهوارهٔ فنا: اضافهٔ تشبیهی، گهوارهٔ نیستی و نابودی، کنایه از دنیای مادی. مرد شدن: بالغ شدن و رشد و کمال یافتن، به مقامات بالا رسیدن. بین «طفل» و «گهواره» تناسب است و نیز در بستن طفل به گهواره به طرز خواباندن طفل اشاره دارد که او را به گهواره محکم می‌بستند.. ...

قصیدهٔ۴..۷۴. مرا به باطل محتاج جاه خود شمرند. به حق حق که جز از حق مراست استغنا

🍃🍃🍂🍁🍂🍃🍃. جز حق به کسی محتاج نیستم؛ اما شروانیان به غلط گمان می‌کنند محتاج جاه و مالشان هستم. …. پایان قصیدۀ چهارم.

دوستان جان. سه‌شنبه‌ها نمی‌توانم در خدمتتان باشم. از این بابت شرمنده‌ام

قصیدهٔ۴..۷۳. گرفته سرشان سرسام و جسمشان ابرص. ز سام ابرص جان‌کاه‌تر به زهر جفا

🍃🍃🍂🍁🍂🍃🍃. سرسام: لغت فارسی؛ مرکب از سر + سام (به معنی ورم) و در مجموع، یعنی ورم سر. این بیماری امروزه مننژیت خوانده می‌شود و مرضی است که پرده‌های دماغ و نخاع را عارض می‌شود و عبارت از التهاب فضای زیر عنکبوتیه (دومین غشای دماغی و نخاعی) است. در طب سنتی از دوگونه سرسام سخن گفته‌اند: ۱. سرسام سرد.۲. سرسام گرم. و در ادب فارسی با هر دو نوع، مضمون‌آفرینی و تصویرگری کرده‌اند؛ از جمله خاقانی گفته است:. چو سرسام سرد است قلب شتا را. دوا به ز قلب شتایی نیابی. ...

قصیدهٔ۴..۷۲. از این گره که چو پرگار، دزد بدراهند. دلم چو نقطهٔ نون است در خط دنیا

🍃🍃🍂🍁🍂🍃🍃. گره: کوتاه‌شدهٔ گروه. پرگار: آلتی هندسی برای کشیدن دایره، تشبیه دزد به پرگار به خاطر مستقیم نرفتن و کج‌روی است. بدراه: گمراه. نقطهٔ نون: نقطهٔ حرف «نون» در کلمهٔ «دنیا». خط دنیا: راه و مسیر روزگار، شاعر دل خود را در خردی و تنگی به نقطهٔ نون در کلمهٔ دنیا مانند کرده است.. ...

قصیدهٔ۴..۷۱. بر مهان نشوم، ور شوم، چو‌خاک، مهین. غم کیا نخورم، ور خورم، به کوه، گیا

🍃🍃🍂🍁🍂🍃🍃. مهان: بزرگان. مهین: ذلیل و بی‌مقدار و پست. بین «مهان» و «مهین» جناس شبه‌اشتقاق و لاحق و بین «کیا» «گیا» جناس خط و لاحق است.. معنی: شاعر در این بیت از روی بی‌نیازی و بلندهمتی می‌گوید: اگر همچون خاک، بی‌مقدار و ذلیل شوم، نزد بزرگان برای برای دریافت کمک نخواهم رفت و حتی اگر به گیا خوردن در کوه دچار شوم، غم نان را نمی‌خورم و دست به سوی این بزرگان دراز نمی‌کنم.. ...

قصیدهٔ۴..۷۰. مرا کنف کفن است، الغیاث از این موطن!. مرا مقر سقر است، الامان از این منشا!

🍃🍃🍂🍁🍂🍃🍃. کنف: پناه و حمایت. الغیاث: پناه می‌خواهم. سقر: دوزخ. الامان: امان و پناه و زینهار. منشا: جای نشو و نما، موطن. بین «کفن» و «کنف» صنعت قلب بعض و بین «مقر» و «سقر» جناس لاحق است..

قصیدهٔ۴..۶۹. مرا ز خطۀ شروان برون فکن ملکا. که فرضه‌ای است در او صدهزار بحر بلا

🍃🍃🍂🍁🍂🍃🍃. خطه: ناحیه، سرزمین. ملکا: ای خدا. فرضه: دهانه، رخنه. بحر لا: اضافۀ تشبیهی، دریای بلا و مصیبت و گرفتاری. خاقانی در اشعار خود نسبت به زادگاهش احساسات گوناگون و گاه متضاد نشان می‌دهد و از آن گاهی به خوبی و سربلندی و بیشتر با دلتنگی و ملامت یاد می‌کند. شاعر به دلیل کدورتی که از همشهریان خود، که ارزش و مقام او را چنانکه باید و شاید ندانسته‌اند، از زادگاه خویش گله‌مند است و از ظلم ظالمان و کبر و غرور و خست شروانیان زبان به شکوه و شکایت می‌گشاید و همواره آرزوی ترک دیار خود را دارد؛ چنانکه در دیوان می‌گوید:. یا رب از این حبسگاه باز رهانش! که هست. ...

قصیدهٔ۴..۶۸. چو قصهٔ جو و سرکه نمی‌رسد به مسیح. کجا رسد به حواری خواره و حلوا

🍃🍃🍂🍁🍂🍃🍃. قرصهٔ جو: نان جو. قرصهٔ جو و سرکه: استعاره از طعام اندک. حواری: یار برگزیده، به یاران حضرت مسیح اطلاق می‌شود که دوازده تن بودند و پس از حضرت عیسی (ع) برای تبلیغ دین او در عالم پراکنده شدند که عبارتند از: شمعون الصفا، شمعون القنافی، یعقوب بن زیدی، یعقوب بن حلفا، قولیین، مارقوس، اندراوس، تمریلا، یوحنا، لوقا، توما و متی. (فرهنگ لغات و تعبیرات خاقانی). خواره: طعامی که مقوی بدن باشد … (خاقانی در این بیت خود را مسیح و فرزندانش را حواری فرض کرده است.). ...

قصیدهٔ۴..۶۷. گوا تویی که ندارم به کاه‌برگی برگ. به اهل بیت ز من چون رسد نوال و نوا؟!

🍃🍃🍂🍁🍂🍃🍃. کاه‌برگ: اضافهٔ مقلوب، یک برگ کاه، یک ریزهٔ کاه، استعاره از چیز کم. برگ: قوت و غذا، توشه. اهل بیت: اهل خانه، اعضای خانواده، خاندان. نوال: دهش و عطا. نوا: روزی. بین: «نوال» و «نوا» و «برگی» و «برگ» جناس مذیل و نیز بین دو «برگ» جناس تام است … ...

قصیدهٔ۴..۶۶. کلید رحتم آخر عطا فرست، چنان. که گنج معرفت اول هم از تو بود عطا

🍃🍃🍂🍁🍂🍃🍃. کلید رحمت و گنج معرفت: اضافهٔ تشبیهی، کلید بخشایش و لطف، گنج دانش و شناخت.. معنی: خدایا، همان‌گونه که در آغاز گنجینهٔ شناخت و معرفت را به من دادی، کلید رحمتت را نیز برای گشایش درهای سعادت به من عطا فرما!. ...

قصیدهٔ۴..۶۵. مرا تو باش، که از ما و من دلم بگرفت. برآر تیغ عنایت، نه من گذار و نه ما

🍃🍃🍂🍁🍂🍃🍃. ما و من: مجازا جدایی‌ها و کثرات عالم ماده. تیغ عنایت: اضافهٔ تشبیهی، شمشیر توجه و التفات..

قصیدهٔ۴..۶۴. مرادبخشا، در تو گریزم از اخلاص. کز این خراس خسیسان دهی خلاص مرا

🍃🍃🍂🍁🍂🍃🍃. در کسی گریختن:. پناه بردن به او. خراس: آسیایی که با خر گردد، آسیای بزرگ. خراس خسیسان: خراس اشخاص پست و دون که بخششی به کسی ندارند، استعاره از آسمان به اعتبار حرکت و گردش آن..